Charakterystyka i różnorodność płazów

Płazy to zwierzęta zmiennocieplne, które nie występują na terenach o niskiej temperaturze, gdyż ogranicza to ich funkcje życiowe, w tym rozmnażanie. Zimą w klimacie umiarkowanym zapadają w stan hibernacji. Większość z nich preferuje wilgotne środowiska lądowe.

Możemy wyróżnić trzy główne grupy płazów:

• Płazy ogoniaste - mają kończyny i ogon, są zwinne w wodzie, ale nieporadne na lądzie (np. salamandra plamista i traszki)
• Płazy bezogonowe - posiadają długie tylne kończyny przystosowane do skoków, a samce mają rezonatory do wzmacniania odgłosów godowych (np. żaby, ropuchy, kumaki)
• Płazy beznogie - przypominają dżdżownice, mają zwartą czaszkę i kręgosłup oraz prowadzą głównie podziemny tryb życia

Skóra płazów jest ich niezwykłą cechą - cienka, naga i pozbawiona tworów ochronnych. Jest stale nawilżana wydzieliną z gruczołów śluzowych. Śluz pełni ważne funkcje: rozpuszcza gazy, ułatwia wymianę gazową, zmniejsza tarcie w wodzie i lekko zabezpiecza przed utratą wody.

💡 Ubarwienie płazów może pełnić różne funkcje: maskujące, ostrzegawcze, a niektóre gatunki potrafią je zmieniać w zależności od otoczenia!

Budowa i funkcjonowanie układów

Szkielet płazów składa się z elementów kostnych i chrzęstnych. Czaszka jest płaska i ażurowa, co czyni ją lżejszą. Kręgosłup dzieli się na 4 części: szyjną (tylko 1 kręg - dźwigacz), tułowiową, krzyżową i ogonową. U płazów bezogonowych kręgi ogonowe zrastają się w jedną kość - urostyl.

Ciekawostką jest brak klatki piersiowej i silna redukcja żeber, co sprawia, że wentylacja płuc jest mało wydajna. Większość płazów ma dwie pary kończyn wsparte na obręczach barkowej i miednicowej. Ich kończyny są silnie rozstawione na boki, a tułów dotyka podłoża podczas poruszania się.

Układ pokarmowy płazów jest przystosowany do ich drapieżnego trybu życia. Zaczynając od otworu gębowego, pokarm przechodzi przez jamę gębową (uzębioną), gardziel, przełyk, żołądek, jelito cienkie, jelito grube i kończy swój bieg w kloace. Zęby służą jedynie do przytrzymywania pokarmu, który jest połykany w całości.

Płazy nie piją wody - pobierają ją przez skórę! Ich oczy, wpuklając się do jamy gębowej, pomagają przesuwać pokarm w stronę gardzieli. Język większości gatunków jest przyczepiony z przodu i służy do chwytania zdobyczy.

💡 Larwy płazów bezogonowych (kijanki) mają zupełnie inny sposób odżywiania się niż dorosłe osobniki - żywią się zawiesinami organicznymi i planktonem, a ich otwór gębowy otoczony jest zrogowaciałym naskórkiem!

Oddychanie, krążenie i wydalanie

Płazy oddychają na kilka sposobów - wykorzystują płuca, nabłonek jamy gębowej i skórę. Ich płuca to silnie unaczynione worki o pofałdowanej powierzchni, jednak ich powierzchnia jest niewielka, dlatego wymiana gazowa przez skórę jest równie ważna, a czasem nawet efektywniejsza.

Bez klatki piersiowej płazy wentylują płuca dzięki ruchom dna jamy gębowej, która działa jak pompa ssąco-tłocząca. To dość nietypowy sposób oddychania! Warto wiedzieć, że larwy płazów oddychają za pomocą skrzeli, które z czasem przekształcają się w skrzela zewnętrzne.

Układ krwionośny płazów obejmuje dwa obiegi: płucny (serce → płuca → skóra) i obwodowy (serce → narządy ciała). Serce składa się z dwóch przedsionków i jednej komory, co prowadzi do częściowego mieszania się krwi utlenowanej z odtlenowaną. Prawy przedsionek przyjmuje krew odtlenowaną z tkanek ciała oraz utlenowaną z naczyń skórnych, a lewy - krew utlenowaną z płuc.

System wydalniczy płazów opiera się na pracy pranercza. Mocz powstaje w pranerczach, następnie przepływa przez moczowód do pęcherza moczowego i ostatecznie do kloaki. Dorosłe płazy wydalają mocznik, co jest przystosowaniem do życia lądowego.

💡 Mieszanie się krwi utlenowanej z odtlenowaną u płazów jest częściowo ograniczone dzięki specjalnej budowie komory serca, która posiada zagłębienia!

Układ nerwowy i rozmnażanie

Mózgowie płazów składa się z pięciu części, z dobrze rozwiniętym kresomózgowiem zbudowanym z półkul mózgowych. Ich móżdżek jest słabo rozwinięty, co wiąże się z ich ograniczoną ruchliwością. Jeśli chodzi o narządy zmysłów, płazy mają:

• dobrze wykształcone oczy zdolne do akomodacji, wyposażone w powieki i gruczoły łzowe
• ucho ze strzemiączkiem i receptorami słuchu (ucho środkowe połączone z gardzielą)
• narząd węchu w jamach węchowych
• narząd Jacobsona do odbierania bodźców smakowo-węchowych
• receptory dotyku w skórze

Płazy są rozdzielnopłciowe i wykazują dymorfizm płciowy. U samców żab na palcach pojawiają się modzele godowe - narośla ułatwiające uścisk godowy podczas składania i zapłodnienia jaj. Ich jaja (skrzeki) otoczone są galaretowatymi osłonkami wchłaniającymi wodę.

Rozwój płazów jest złożony - występuje larwa żyjąca w wodzie. U płazów bezogonowych mamy do czynienia z jajorodością i zapłodnieniem zewnętrznym. Z zapłodnionych jaj wylęgają się kijanki, które następnie tracą skrzela i płetwę ogonową. Płazy ogoniaste preferują zapłodnienie wewnętrzne, a ich larwy są podobne do dorosłych osobników (różnią się obecnością skrzeli).

💡 Interesującym zjawiskiem u płazów jest neotenia - osiąganie dojrzałości płciowej przez larwy, które zachowują cechy młodocianych osobników!

Rozwój i przystosowania do życia w dwóch środowiskach

Rozwój płazów bezogonowych najlepiej obrazuje cykl rozwojowy żaby trawnej. Zaczyna się on od uścisku godowego, podczas którego samica składa skrzek, a samiec uwalnia plemniki (zapłodnienie zewnętrzne). Zarodek rozwija się w galaretowatej osłonce jajowej, a po jej opuszczeniu pojawia się larwa - kijanka ze skrzelami zewnętrznymi.

W kolejnych stadiach rozwoju kijanki pojawiają się kończyny (najpierw tylne, potem przednie), wykształcają się płuca i krwiobieg płucny. Po przeobrażeniu młoda żaba opuszcza wodę, choć początkowo ma jeszcze szczątkowy ogon. Dorosła żaba zbliża się do wody tylko w okresie godów. Dojrzałość płciową osiąga około trzeciego roku życia.

Płazy posiadają liczne przystosowania do życia w dwóch środowiskach:

• Skóra pokryta śluzem zmniejsza opór wody podczas pływania i chroni przed wysychaniem na lądzie
• Lekka czaszka i długie kończyny ułatwiają pływanie oraz wykonywanie skoków
• Błony pławne między palcami wspomagają pływanie
• Płuca usprawniają wymianę gazową na lądzie i pełnią funkcję narządu hydrostatycznego w wodzie
• Układ krwionośny z dwoma obiegami usprawnia transport tlenu

Dodatkowe przystosowania obejmują oczy chronione powiekami i nawilżane wydzieliną gruczołów łzowych, nozdrza zewnętrzne umożliwiające pobieranie powietrza podczas częściowego zanurzenia oraz błonę bębenkową do odbierania dźwięków z powietrza.

💡 Płazy potrafią dostosować sposób wydalania do środowiska - wydalają amoniak lub mocznik w zależności od aktualnego miejsca pobytu, co pozwala im kontrolować gospodarkę wodną!