Biologia klasa 6 - Puls życia, Dział 1

Cechy zwierząt

Zwierzęta to organizmy wielokomórkowe z komórkami posiadającymi jądro komórkowe. Są cudzożywne, co oznacza, że muszą pobierać pokarm z otoczenia.

Organizm zwierzęcy jest zbudowany hierarchicznie: od komórek, przez tkanki, narządy, aż po układy narządów tworzące cały organizm.

Zwierzęta dzielimy na dwie główne grupy: kręgowce i bezkręgowce. Kręgowce mają sztywny szkielet wewnętrzny i należą do nich ryby, płazy, gady, ptaki i ssaki. Bezkręgowce nie mają szkieletu wewnętrznego – to na przykład parzydełkowce, płazińce, nicienie, pierścienice, stawonogi i mięczaki.

Ciekawostka! Bezkręgowce stanowią około 95% wszystkich gatunków zwierząt na Ziemi!

Tkanki zwierzęce

Tkanki to skupiska komórek o podobnej budowie i funkcji. W organizmach zwierząt występują cztery podstawowe rodzaje tkanek: nabłonkowa, nerwowa, mięśniowa i łączna.

Tkanka nabłonkowa chroni ciało przed drobnymi uszkodzeniami i wnikaniem drobnoustrojów chorobotwórczych. Dodatkowo wchłania różne substancje (składniki pokarmowe, tlen, dwutlenek węgla) oraz wytwarza i wydziela substancje takie jak enzymy trawienne, żółć czy śluz.

Tkanka nabłonkowa występuje w różnych kształtach: może być płaska jednowarstwowa (u wszystkich zwierząt), sześcienna, walcowata lub wielowarstwowa (wyłącznie u kręgowców).

Zapamiętaj! Tkanka nabłonkowa wielowarstwowa występuje tylko u zwierząt kręgowych i zapewnia im lepszą ochronę.

Rodzaje tkanki nabłonkowej

Nabłonek płaski jednowarstwowy buduje ściany pęcherzyków płucnych, umożliwiając transport tlenu i dwutlenku węgla między wnętrzem pęcherzyka a krwią.

Nabłonek walcowaty jednowarstwowy wyściela wnętrze jelita cienkiego. Transportuje substancje pokarmowe z jelita do krwi i wydziela enzymy trawienne.

Nabłonek sześcienny jednowarstwowy występuje w kanalikach budujących nerki. Umożliwia wchłanianie niektórych substancji (np. glukozy) z moczu do krwi.

Nabłonek wielowarstwowy płaski tworzy zewnętrzną warstwę skóry. Chroni przed drobnymi uszkodzeniami oraz wnikaniem drobnoustrojów chorobotwórczych.

Ważne! Różne rodzaje nabłonków mają specjalne przystosowania do pełnionych funkcji, np. nabłonek jelita cienkiego ma mikroskopijne wypustki zwiększające powierzchnię wchłaniania.

Tkanka mięśniowa i nerwowa

Tkanka mięśniowa jest zbudowana z elementów, które mogą się kurczyć i rozkurczać. Wyróżniamy trzy rodzaje tkanki mięśniowej:

Mięśniowa gładka buduje narządy wewnętrzne (np. żołądek, jelita). Jej komórki są wrzecionowate i mają jedno jądro. Kurczy się wolno i pracuje niezależnie od woli.

Mięśniowa poprzecznie prążkowana serca buduje ściany serca. Jej komórki mają jedno lub dwa jądra i pracują niezależnie od woli.

Mięśniowa poprzecznie prążkowana szkieletowa buduje mięśnie szkieletowe kończyn. Ma liczne jądra, kurczy się szybko i pracuje zależnie od woli.

Tkanka nerwowa jest głównym składnikiem układu nerwowego. Odbiera, przewodzi i analizuje informacje z narządów wewnętrznych i środowiska. Składa się z komórek nerwowych i komórek glejowych, które wypełniają przestrzeń między neuronami.

Wiesz już? Tylko mięśnie szkieletowe możesz świadomie kontrolować - dlatego możesz podnieść rękę, ale nie możesz świadomie zatrzymać bicia serca!

Tkanka łączna

Charakterystyczną cechą tkanki łącznej jest to, że składa się z komórek oraz substancji międzykomórkowej. Komórki są luźno rozrzucone w tej substancji, której zazwyczaj jest dużo.

W niektórych rodzajach tkanki łącznej znajdują się mikroskopijne włókna białkowe, dzięki którym tkanka jest odporna na uszkodzenia.

Istnieje wiele rodzajów tkanki łącznej, na przykład: tkanka chrzęstna, tkanka kostna, tkanka tłuszczowa i krew. Wchodzą one w skład różnych narządów zwierząt kręgowych.

Tkanka łączna wypełnia układ krwionośny, elementy układu szkieletowego, a także występuje pod skórą i wokół narządów wewnętrznych.

Ciekawostka! Tkanka łączna to najbardziej zróżnicowana grupa tkanek - od płynnej krwi po twarde kości!

Tkanka chrzęstna i kostna

Tkanka chrzęstna ma bogatą w włókna białkowe substancję międzykomórkową. W substancji tej znajdują się jamy, w których leżą komórki chrzęstne. Dzięki dużej zawartości włókien białkowych tkanka chrzęstna jest bardzo elastyczna i sprężysta.

Tkanka chrzęstna łączy niektóre kości (np. żebra z mostkiem). Występuje też w stawach, gdzie okrywa powierzchnie kości i chroni je przed ścieraniem. Z tkanki chrzęstnej są zbudowane również małżowiny uszne ssaków.

Tkanka kostna jest zbudowana z dużej ilości substancji międzykomórkowej oraz komórek kostnych znajdujących się w jamach. Substancja międzykomórkowa zawiera sole mineralne i włókna białkowe. Dzięki solom mineralnym tkanka kostna jest twarda, a dzięki włóknom białkowym - elastyczna.

Tkanka kostna buduje szkielet większości kręgowców. Jest też magazynem soli mineralnych, głównie wapnia.

Zapamiętaj! Kości i chrząstki różnią się twardością - chrząstki są sprężyste i można je zginać, kości są twarde i sztywne.

Tkanka tłuszczowa i krew

Tkanka tłuszczowa zawiera mało substancji międzykomórkowej. Składa się z komórek wypełnionych kroplami tłuszczu. Występuje pod skórą oraz wokół narządów wewnętrznych.

Tkanka tłuszczowa chroni organizm przed urazami i zabezpiecza przed utratą ciepła. Stanowi materiał zapasowy - zgromadzony tłuszcz może być wykorzystany do produkowania energii.

Krew jest tkanką płynną. Tak jak inne tkanki łączne, składa się z substancji międzykomórkowej (osocza) oraz z komórek. W osoczu są zanurzone krwinki czerwone, krwinki białe oraz płytki krwi.

Składniki krwi to:

• Osocze (90%) - zawiera wodę, sole mineralne, białka, cukry i tłuszcze
• Płytki krwi - odpowiadają za krzepnięcie krwi
• Krwinki czerwone (erytrocyty) - zawierają hemoglobinę, która transportuje tlen i dwutlenek węgla
• Krwinki białe (leukocyty) - walczą z wirusami i bakteriami w organizmie

Ważne! Krew transportuje różne substancje i chroni organizm przed drobnoustrojami chorobotwórczymi - to tkanka łączna o funkcji obronnej i transportowej!