Podstawy witamin i składników nieorganicznych

Nieorganiczne składniki pokarmowe to witaminy i sole mineralne, których Twój organizm potrzebuje w niewielkich ilościach, ale są niezbędne do życia. Woda stanowi aż 65% masy Twojego ciała, więc jest równie ważna.

Witaminy to związki organiczne, których Twoje ciało nie potrafi wyprodukować w wystarczającej ilości. Działają jak regulatory w różnych reakcjach biochemicznych. Dzielą się na dwie główne grupy.

Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (A, D3, E, K) magazynują się w Twoim ciele. Witaminy rozpuszczalne w wodzie (grupa B i witamina C) musisz regularnie dostarczać z pokarmem, bo organizm ich nie gromadzi.

Pamiętaj: Niektóre witaminy z grupy B produkują bakterie w Twoich jelitach, a witaminy A i D3 organizm wytwarza z prowitamin!

Problemy z witaminami - niedobory i nadmiary

Niedobór witamin (hipowitaminoza) i ich brak (awitaminoza) powstają z trzech głównych powodów: niewłaściwej diety, zwiększonego zapotrzebowania (choroba, ciąża) lub problemów z wchłanianiem.

Nadmiar witamin (hiperwitaminoza) też jest szkodliwy! Najczęściej wynika z nadużywania suplementów diety. Łatwiej przedawkować witaminy rozpuszczalne w tłuszczach, bo gromadzą się w tkance tłuszczowej i wątrobie.

Witaminy rozpuszczalne w wodzie trudniej przedawkować - ich nadmiar wydalasz z moczem. Dlatego musisz je regularnie dostarczać z pokarmem.

Witaminy z grupy B często występują razem w żywności i mają podobne funkcje. Wpływają głównie na układ nerwowy. Znajdziesz je w produktach zbożowych, orzechach, drożdżach i mięsie.

Ważne: Witaminy B1 (tiamina) i B2 (ryboflawina) uczestniczą w oddychaniu tlenowym - bez nich Twoje komórki nie mogą prawidłowo wykorzystać tlenu!

Konkretne witaminy z grupy B

Witamina B3 (niacyna) odpowiada za stan skóry i pracę układu nerwowego. Jej niedobór wywołuje pelagrę - chorobę z zapaleniem skóry i zaburzeniami psychicznymi.

Witamina B6 (pirydoksyna) jest potrzebna do syntezy hormonów jak adrenalina. Bez niej masz problemy ze skórą, wypadaniem włosów i drętwieninem kończyn.

Witamina B12 (kobalamina) pomaga tworzyć krwinki czerwone i białe. Jej niedobór powoduje niedokrwistość i problemy z układem nerwowym. Biotyna (witamina H) uczestniczy w syntezie DNA i jest kluczowa dla rozwoju płodu.

Kwas foliowy to absolutna podstawa dla kobiet w ciąży - bez niego może dojść do zaburzeń rozwoju cewki nerwowej u dziecka. Uczestniczy też w tworzeniu składników krwi.

Dla matur: Zapamiętaj, że witaminy B12 i kwas foliowy są kluczowe dla prawidłowego tworzenia krwinek!

Witamina C i witaminy rozpuszczalne w tłuszczach

Witamina C (kwas askorbinowy) znajdziesz w owocach cytrusowych, jagodach i warzywach. Wzmacnia odporność, pomaga wchłaniać żelazo i produkować kolagen. Bez niej dostajesz szkorbut - wypadają zęby i krwawią dziąsła.

Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach magazynują się w wątrobie i mięśniach, dlatego łatwiej je przedawkować niż witaminy z grupy B.

Witamina A jest niezbędna do widzenia, szczególnie w słabym świetle. Jej niedobór powoduje kurzą ślepotę. Znajdziesz ją w nabiału, pomarańczowych warzywach i wątrobie.

Witamina D3 pomaga wchłaniać wapń i fosfor, dzięki czemu masz mocne kości i zęby. Jej niedobór u dzieci wywołuje krzywicę, u dorosłych osteoporozę. Organizm może ją sam wytwarzać!

Ciekawostka: Witamina E chroni przed przedwczesnym starzeniem, a witamina K jest niezbędna do krzepnięcia krwi!

Składniki mineralne - podstawy

Składniki mineralne to pierwiastki chemiczne stanowiące 4-5% masy Twojego ciała. Ponad połowa jest wbudowana w struktury komórek, reszta występuje jako jony w płynach ustrojowych.

Dzielą się na makroelementy (powyżej 0,01% suchej masy ciała) jak wapń, magnez, potas, sód, chlor oraz mikroelementy (poniżej 0,01%) jak żelazo, jod, fluor.

Składniki mineralne wpływają na ciśnienie osmotyczne, pH środowiska wewnętrznego, przepuszczalność błon komórkowych i przewodzenie impulsów nerwowych. Regulują też krzepliwość krwi.

Dzienne zapotrzebowanie na makroelementy to powyżej 100 mg, na mikroelementy poniżej 100 mg. Szkodliwy jest zarówno niedobór jak i nadmiar - na przykład nadmiar sodu zwiększa ryzyko nadciśnienia.

Zapamiętaj: Tempo wchłaniania składników mineralnych zależy od aktualnego zapotrzebowania organizmu!

Woda - najważniejszy składnik

Woda to jeden z najważniejszych związków w Twoim organizmie. Dzięki budowie dipolarnej i wiązaniom wodorowym pełni kluczowe funkcje życiowe.

Jest strukturalnym składnikiem wszystkich komórek i doskonałym rozpuszczalnikiem. Tworzy środowisko, w którym zachodzą reakcje chemiczne i są transportowane substancje. Umożliwia usuwanie szkodliwych produktów przemiany materii.

Wysoka pojemność cieplna wody zapobiega przegrzaniu organizmu, a siły adhezji i kohezji ułatwiają krążenie krwi w naczyniach włosowatych.

Woda stanowi 60-70% masy Twojego ciała. Więcej mają dzieci, młodzi ludzie i mężczyźni, mniej osoby starsze i kobiety. Osoby otyłe mają mniej wody niż szczupłe przez większą ilość tkanki tłuszczowej.

Ważny fakt: Tkanka mięśniowa zawiera 73% wody, a tkanka tłuszczowa tylko 10%!

Wybrane makroelementy

Wapń buduje kości i zęby, jest potrzebny do skurczów mięśni i krzepnięcia krwi. Jego niedobór powoduje próchnicę, krzywicę u dzieci i osteoporozę u dorosłych. Znajdziesz go w nabiału, rybach i zielonych warzywach.

Magnez jest aktywatorem wielu enzymów i niezbędny do pracy układu nerwowego. Bez niego masz zaburzenia pracy serca i mięśni. Źródła to produkty zbożowe, orzechy i kakao.

Potas uczestniczy w przewodzeniu impulsów nerwowych i wpływa na ciśnienie krwi. Jego niedobór powoduje zaparcia, zmęczenie i skurcze mięśni. Znajdziesz go w pomidorach, orzechach i bananach.

Sód i chlor regulują uwodnienie tkanek i ciśnienie krwi. Chlor występuje w soku żołądkowym. Ich niedobór praktycznie nie występuje - głównym źródłem jest sól kuchenna.

Uwaga na maturze: Pamiętaj, że nadmiar sodu zwiększa ryzyko nadciśnienia tętniczego!

Mikroelementy i bilans wodny

Żelazo to składnik hemoglobiny i wielu enzymów. Jego niedobór powoduje anemię, osłabienie i zawroty głowy. Znajdziesz je w mięsie, wątrobie i zielonych warzywach.

Jod jest potrzebny do produkcji hormonów tarczycy. Bez niego masz zaburzenia funkcjonowania tarczycy. Źródła to ryby morskie i sól jodowana.

Fluor buduje kości i zęby, chroniąc przed próchnicą. Znajdziesz go w rybach, herbacie i wodzie mineralnej.

Bilans wodny to różnica między ilością wody pobranej a utraconej w ciągu doby. U zdrowego człowieka wynosi zero. Wodę pobierasz z pokarmem i napojami, a tracisz przez nerki (mocz), jelita (kał), płuca (wydychane powietrze) i skórę (pot).

Kluczowa informacja: Bez wody człowiek może przetrwać maksymalnie 6-7 dni!

Regulacja gospodarki wodnej i odwodnienie

Zapotrzebowanie na wodę reguluje ośrodek pragnienia w podwzgórzu. Wzrost temperatury lub ciśnienia osmotycznego krwi powoduje uczucie pragnienia.

Pierwsze objawy odwodnienia to pragnienie i suchość w ustach. Potem skóra traci elastyczność - po uszczypnięciu bardzo wolno się wygładza. Dalsze odwodnienie prowadzi do trudności w mówieniu, bólu mięśni i utraty przytomności.

Jeśli nie uzupełnisz wody, organizm zwiększa jej wchłanianie zwrotne w nerkach i redukuje ilość moczu. Utrata powyżej 15% wody wywołuje poważne zaburzenia pracy mózgu, płuc, serca, wątroby i nerek.

Twoje ciało ma zatem skuteczne mechanizmy regulujące gospodarkę wodną, ale bez regularnego dostarczania wody nie są w stanie długo utrzymać homeostazy.

Zapamiętaj na egzamin: Ośrodek pragnienia w podwzgórzu reaguje na wzrost ciśnienia osmotycznego krwi!