Budowa kości

Podstawowym budulcem szkieletu człowieka jest tkanka kostna. Składa się ona z komórek kostnych otoczonych przez substancję międzykomórkową, która zawiera związki mineralne (głównie wapń i fosfor) oraz organiczne (białka).

Związki mineralne nadają kościom twardość, a związki organiczne zapewniają im sprężystość i odporność na odkształcenia. W kościach znajdziesz też tkankę chrzęstną, która występuje w miejscach styku kości. Jest ona elastyczna, nie zawiera związków mineralnych i z wiekiem staje się bardziej podatna na złamania.

Na zewnątrz kości pokryte są okostną - błoną, która pełni funkcję odżywczą i ochronną. Wewnątrz kości można wyróżnić dwa rodzaje tkanki: tkankę kostną zbitą (pod okostną) oraz tkankę kostną gąbczastą (wypełnia wnętrze kości).

💡 Czy wiesz? U starszych osób zawartość wapnia w kościach zmniejsza się, co sprawia, że są one bardziej podatne na złamania.

Kości kończyn górnych

Kość długa ma rozszerzone końce zwane nasadami oraz wąski trzon. Nasady zbudowane są głównie z tkanki kostnej gąbczastej, a trzon z tkanki kostnej zbitej.

Kończyna górna zaczyna się od obręczy barkowej, którą tworzą łopatka i obojczyk. Obojczyki to wygięte kości łączące się z mostkiem, a łopatki to płaskie, trójkątne kości przylegające do klatki piersiowej. Obręcz barkowa łączy kończyny górne ze szkieletem osiowym.

Dalej znajduje się kość ramienna, do której przylegają dwie kości przedramienia: łokciowa i promieniowa. Leżą one równolegle do siebie i łączą się ruchomo. W dłoni mamy 8 kości nadgarstka, 5 kości śródręcza oraz paliczki tworzące palce.

🖐️ Kończyna górna jest przystosowana do precyzyjnych ruchów, dlatego jej elementy, szczególnie palce, są długie i cienkie.

Kończyny dolne

Pierwszym odcinkiem kończyny dolnej jest udo z kością udową - najdłuższą kością w ciele człowieka. Dalej znajdują się dwie kości podudzia: piszczelowa i strzałkowa. Między udem a podudziem jest kolano, chronione przez płaską kość - rzepkę.

Stopa składa się z 7 masywnych kości stępu, 5 kości śródstopia i paliczków. Kości stopy tworzą elastyczne sklepienie, które zmienia kształt podczas chodzenia, niwelując wstrząsy podczas ruchu.

Kończyny dolne są połączone ze szkieletem osiowym przez obręcz miedniczną. Tworzą ją dwie połączone ze sobą kości miednicze, z których każda składa się z trzech zrośniętych kości: biodrowej, łonowej i kulszowej.

👣 Kości kończyn dolnych są grubsze niż górnych, ponieważ muszą utrzymać ciężar całego ciała, umożliwiając nam poruszanie się na dwóch nogach.

Połączenia kości

Kości łączą się ze sobą na różne sposoby. Możemy wyróżnić trzy rodzaje połączeń:

1. Chrząstkozrosty - połączenia kości za pomocą chrząstki, np. kręgi kręgosłupa
2. Więzozrosty - nieruchome połączenia kości za pomocą silnej warstwy tkanki łącznej włóknistej, np. szwy czaszki
3. Stawy - ruchome połączenia kości, np. staw łokciowy

Każdy z tych rodzajów połączeń pełni ważną rolę w funkcjonowaniu naszego układu kostnego i umożliwia różne typy ruchu lub stabilizację.

🦴 Stawy są najbardziej złożonymi połączeniami kości i umożliwiają wykonywanie różnorodnych ruchów, dzięki czemu możemy sprawnie poruszać kończynami.

Budowa i rodzaje stawów

Staw składa się z powierzchni stawowych (powierzchni nasad sąsiadujących kości) oraz wypełnionej cieczą szczeliny zwanej jamą stawową. Jamę stawową otacza elastyczna błona zwana torebką stawową. W niektórych stawach występują też więzadła.

Stawy możemy podzielić na kilka rodzajów:

• Stawy zawiasowe - pozwalają na ruch tylko w jednej płaszczyźnie (np. staw łokciowy)
• Stawy obrotowe - umożliwiają obracanie kości wokół własnej osi
• Stawy kuliste - pozwalają na ruch we wszystkich kierunkach (np. staw barkowy)

🏃 Dzięki różnym rodzajom stawów możemy wykonywać skomplikowane ruchy - od prostego zginania palców po złożone ruchy ramion podczas pływania.

Budowa i rola mięśni

Wszystkie mięśnie w naszym ciele są zbudowane z tkanki mięśniowej. Wyróżniamy trzy rodzaje tej tkanki:

1. Tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana szkieletowa - buduje mięśnie szkieletowe, składa się z równolegle ułożonych włókien zawierających setki jąder komórkowych
2. Tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana serca - buduje mięsień sercowy, składa się z rozgałęzionych komórek tworzących sieć
3. Tkanka mięśniowa gładka - buduje mięśnie gładkie (np. w naczyniach krwionośnych), składa się z jednojądrowych komórek zwężających się na końcach

Każdy z tych rodzajów tkanki mięśniowej ma swoją specyficzną budowę dostosowaną do funkcji, jaką pełni w organizmie.

💪 Mięśnie szkieletowe są jedynymi, którymi możesz świadomie sterować - dzięki nim możesz biegać, pisać czy grać na instrumentach.

Praca mięśni szkieletowych

Mięsień szkieletowy składa się z brzuśca (środkowa część mięśnia) oraz ścięgien - elastycznych pasm łączących mięsień z kością. Cały mięsień zbudowany jest z wielu równolegle ułożonych włókien.

Do pracy mięśnie potrzebują dużych ilości tlenu i energii. Podczas intensywnego wysiłku, gdy nie otrzymują wystarczającej ilości tlenu, przechodzą na procesy beztlenowe, co powoduje powstawanie kwasu mlekowego i uczucie zmęczenia.

Mięśnie działają przeciwstawnie - gdy jeden się kurczy (zginacz), drugi się rozluźnia (prostownik). Dzięki temu możemy wykonywać precyzyjne ruchy w różnych kierunkach.

🏋️ Podczas treningu mięśnie zwiększają swoją objętość i siłę, dlatego regularna aktywność fizyczna jest tak ważna dla prawidłowego funkcjonowania układu ruchu.

Higiena i choroby aparatu ruchu

Aby dbać o układ ruchu, należy:

• stosować dietę bogatą w wapń, białko i witaminę D
• prowadzić aktywny tryb życia
• utrzymywać prawidłową postawę ciała
• regularnie chodzić na badania lekarskie

Prawidłowa postawa charakteryzuje się naturalnym układem krzywizn kręgosłupa (lordoza szyjna, kifoza piersiowa, lordoza lędźwiowa, kifoza krzyżowa). Kręgosłup powinien przechodzić dokładnie przez środek ciała, a ramiona znajdować się na tej samej wysokości.

Najczęstsze wady postawy to:

• Skolioza - boczne skrzywienie kręgosłupa
• Nadmierna lordoza lędźwiowa - zbyt duże wygięcie w odcinku lędźwiowym
• Nadmierna kifoza piersiowa - tzw. "garb"
• Płaskostopie - stopa przylega do podłoża prawie całą powierzchnią

📝 Wiele wad postawy można skorygować poprzez regularne ćwiczenia korekcyjne, szczególnie jeśli zacznie się je wcześnie!

Urazy mechaniczne szkieletu

Podczas aktywności fizycznej mogą wystąpić różne urazy układu ruchu:

Skręcenie stawu polega na naciągnięciu lub rozerwaniu torebki stawowej lub więzadeł. Pierwsza pomoc to ochłodzenie miejsca urazu i założenie elastycznego bandaża.

Zwichnięcie stawu to nieprawidłowe ułożenie się powierzchni stawowych względem siebie (uszkodzenie torebki stawowej i więzadeł). Pierwsza pomoc to unieruchomienie dwóch kości przylegających do zwichniętego stawu.

Złamanie kości to przerwanie ciągłości kości. Jeśli końce złamanej kości przebiją skórę, mówimy o złamaniu otwartym. Pierwsza pomoc to unieruchomienie złamanej kości i sąsiadujących stawów.

🚑 Przy podejrzeniu złamania lub zwichnięcia zawsze należy zgłosić się do lekarza - nawet jeśli uraz wydaje się niegroźny, nieleczone uszkodzenia mogą prowadzić do trwałych problemów z ruchem.