Sprawdzian Biologia Klasa 7 Dział 4 - Wszystko, co musisz wiedzieć

Budowa i funkcje krwi

Wyobraź sobie, że twoja krew to super sprawna firma kurierska, która non-stop dostarcza paczki do każdej komórki w ciele. Składa się z dwóch głównych części: elementów morfotycznych (46%) i osocza (54%).

Erytrocyty (krwinki czerwone) to prawdziwi bohaterowie transportu. Dzięki hemoglobinie - czerwonemu białku - przenoszą tlen do wszystkich narządów. Żyją około 4 miesiące, a potem są wymieniane na nowe w szpiku kostnym.

Leukocyty (krwinki białe) działają jak ochroniarze twojego organizmu. Niszczą bakterie i wytwarzają przeciwciała, które chronią cię przed chorobami. Płytki krwi z kolei są jak ekipa ratunkowa - gdy się skaleczesz, natychmiast tworzą skrzep, żeby zatamować krwawienie.

Ciekawostka: W jednym milimetrze sześciennym twojej krwi jest 4-6,5 miliona czerwonych krwinek - to więcej niż ludzi w całej Polsce!

Grupy krwi i krążenie

Każdy człowiek ma jedną z czterech grup krwi: A, B, AB lub 0. To jak kod dostępu - możesz otrzymać krew tylko od osoby z odpowiednią grupą. Dodatkowo masz czynnik Rh $+ lub -$, co jeszcze bardziej określa twoją "tożsamość krwi".

Twoja krew krąży w dwóch pętlach. Krwiobieg mały (płucny) zaczyna się w prawej komorze serca, prowadzi przez płuca (gdzie krew się dotlenia) i kończy w lewym przedsionku. Krwiobieg duży (ustrojowy) startuje z lewej komory, dostarcza świeży tlen do całego ciała przez aortę i wraca do prawego przedsionka.

Naczynia krwionośne mają trzy warstwy ścian. Tętnice są mocne i elastyczne (muszą wytrzymać wysokie ciśnienie), żyły mają zastawki zapobiegające cofaniu się krwi, a naczynia włosowate są tak cienkie, że substancje łatwo przez nie przechodzą.

Zapamiętaj: Tętnice przewożą krew od serca, żyły do serca - to podstawa!

Budowa i działanie serca

Twoje serce to niestrudzony pracownik, który bije około 100 000 razy dziennie przez całe życie. Ma cztery komory: dwa przedsionki (górne) i dwie komory (dolne). Prawa połowa pompuje krew odtlenoną do płuc, lewa - świeżo dotlenowaną do całego ciała.

Cykl pracy serca składa się z trzech faz. Najpierw kurczą się przedsionki i przepychają krew do komór. Potem komory się kurczą i wypychają krew do tętnic. W końcu następuje rozkurcz - serce "odpoczywa" i napełnia się nową porcją krwi.

Serce jest zbudowane ze specjalnej tkanki mięśniowej poprzecznie prążkowanej i kurczy się samo - nie musisz o tym myśleć! Otacza je ochronna błona zwana osierdziem.

Tętno to rytmiczne rozciąganie tętnic pod wpływem pracy serca (60-80 uderzeń na minutę u dorosłych). Ciśnienie krwi to siła, z jaką krew napiera na ściany tętnic - prawidłowe wynosi 120/80 mm Hg.

Sprawdź się: Poczuj swoje tętno na nadgarstku - to dowód, że twoje serce pracuje bez przerwy!

Higiena i choroby układu krwionośnego

Dbanie o swój układ krążenia to inwestycja na całe życie. Najważniejsze to prawidłowa dieta (mniej tłuszczów zwierzęcych, więcej warzyw), umiarkowany wysiłek fizyczny i unikanie palenia oraz alkoholu.

Najczęstsze choroby to miażdżyca (złogi w naczyniach utrudniają przepływ krwi), anemia (niedobór żelaza powoduje za mało czerwonych krwinek) i nadciśnienie tętnicze (zbyt wysokie ciśnienie uszkadza naczynia).

Białaczka to poważna choroba szpiku kostnego, która powoduje nadmierne wytwarzanie nieprawidłowych białych krwinek. Choroba wieńcowa może prowadzić do zawału serca - dlatego profilaktyka jest tak ważna.

Przy krwawieniach odkaż ranę i załóż plaster. Przy krwotoku z nosa pochyl głowę do przodu i uciskaj miękką część nosa, pomagają też zimne okłady.

Pamiętaj: Regularne badania i zdrowy tryb życia to najlepsza ochrona przed chorobami serca!

Układ limfatyczny i odpornościowy

Układ limfatyczny to pomocnik układu krwionośnego. Transportuje chłonkę (płyn podobny do osocza), zwalcza drobnoustroje i pomaga w transporcie tłuszczów. Główne organy to śledziona, grasica i węzły chłonne.

Twój układ odpornościowy działa jak zaawansowana armia. Makrofagi wchłaniają bakterie i informują o zagrożeniu, limfocyty T rozpoznają wrogów i niszczą zainfekowane komórki, a limfocyty B wytwarzają przeciwciała - specjalne białka atakujące konkretne zarazki.

Masz dwa rodzaje odporności. Odporność wrodzoną (skóra, błony śluzowe, substancje bakteriobójcze) i odporność nabytą, która jest bardziej precyzyjna. Odporność czynna powstaje po chorobie lub szczepieniu, bierna - gdy dostajesz gotowe przeciwciała.

Szczepionki podaje się profilaktycznie (zanim zachorujesz), surowice - gdy już jesteś zakażony i potrzebujesz natychmiastowej pomocy.

Ciekawostka: Twoje przeciwciała pamiętają każdego wroga przez lata - dlatego niektórymi chorobami choruje się tylko raz!

Zaburzenia układu odpornościowego

Czasem twój układ odpornościowy przesadza i atakuje nieszkodliwe substancje - to alergia. Alergeny (pyłki, pokarmy, kosmetyki) przy pierwszym kontakcie nie szkodzą, ale organizm "zapamiętuje" je. Przy następnym kontakcie mogą pojawić się katar, wypryski czy problemy żołądkowe.

Transplantacja narządów to skomplikowana operacja. Między dawcą a biorcą musi być zgodność tkankowa, żeby układ odpornościowy nie zaatakował nowego narządu. Osoby po przeszczepach muszą przez całe życie brać leki hamujące odporność.

HIV to wirus, który niszczy limfocyty T - głównych dowódców twojej armii odpornościowej. Prowadzi to do AIDS - zespołu nabytego niedoboru odporności. Można się zarazić przez kontakt seksualny, zakażoną krew lub od matki do dziecka.

Wstrząs anafilaktyczny to najgroźniejsza reakcja alergiczna (np. na jad pszczeli), która może być śmiertelna i wymaga natychmiastowej pomocy medycznej.

Ważne: Profilaktyka HIV to bezpieczne zachowania seksualne i unikanie kontaktu z obcą krwią!