Układ rozrodczy — notatki z biologii kl. 3 Nowa Era (poziom rozszerzony)

Układ rozrodczy męski

Narządy zewnętrzne

Umożliwiają wprowadzenie nasienia do dróg rodnych kobiety.

• Prącie (penis): narząd kopulacyjny zbudowany z ciał jamistych i gąbczastego, które podczas erekcji wypełniają się krwią.
• Moszna: worek skórno-mięśniowy chroniący jądra i utrzymujący temperaturę niższą o $2,5-4^\circ\text{C}$ od wnętrza ciała.

Rola temperatury

💡 Wskazówka: Niższa temperatura w mosznie jest niezbędna do prawidłowego rozwoju plemników.

Jądra i drogi wyprowadzające

Jądra i testosteron

Męskie gonady odpowiadające za produkcję gamet i hormonów.

• Spermatogeneza: proces powstawania plemników w kanalikach nasiennych jąder.
• Testosteron: główny męski hormon płciowy; odpowiada za męskie cechy płciowe i stymuluje wzrost mięśni.

Drogi nasienne

• Najądrza: kręte przewody, w których plemniki dojrzewają i są magazynowane.
• Nasieniowody: długie przewody transportujące plemniki z najądrzy do cewki moczowej podczas wytrysku.

💡 Wskazówka: Trzeciorzędowe cechy płciowe to np. niski głos i szerokie ramiona.

Nasienie i budowa plemnika

Plemnik i gruczoły dodatkowe

Budowa dojrzałej gamety męskiej oraz wsparcie chemiczne.

• Główka: zawiera jądro komórkowe i akrosom z enzymami ułatwiającymi wniknięcie do komórki jajowej.
• Wstawka: upakowana mitochondriami dostarczającymi energii do ruchu witki.
• Prostata (gruczoł krokowy): wydziela płyn ułatwiający upłynnienie nasienia.

Skład nasienia

• Ejakulat (nasienie): zawiesina plemników w płynie złożonym z wydzielin gruczołów dodatkowych.

💡 Wskazówka: Plemniki zyskują zdolność do zapłodnienia dopiero w drogach rodnych kobiety.

Spermatogeneza

Powstawanie plemników

Proces produkcji męskich gamet zachodzący w jądrach.

• Czas trwania: cały proces trwa około $70$ do $74$ dni.
• Spermatogonia: komórki macierzyste, które dają początek przyszłym plemnikom.
• Podział: spermatocyt I rzędu ($2n$) przechodzi mejozę, dając ostatecznie cztery haploidalne plemniki ($1n$).

Beispiel: Podział mejotyczny:

1. Komórka $2n$ ($46$ chromosomów) ulega podziałowi.
2. Powstają komórki $1n$ ($23$ chromosomy).

💡 Wskazówka: Z jednej komórki macierzystej w procesie spermatogenezy powstają aż cztery plemniki.

Układ rozrodczy żeński

Narządy zewnętrzne i funkcje

Zapewnienie warunków do zapłodnienia i rozwoju ciąży.

• Jajniki: produkują komórki jajowe oraz hormony (estrogeny i progesteron).
• Wzgórek łonowy i wargi sromowe: struktury zewnętrzne pełniące funkcje ochronne.
• Łechtaczka: silnie unerwiony narząd zewnętrzny, odpowiednik prącia.

Hormony żeńskie

• Estrogeny: odpowiadają za rozwój żeńskich cech płciowych.
• Progesteron: umożliwia zagnieżdżenie zarodka w macicy i utrzymanie ciąży.

💡 Wskazówka: Pierwszorzędową cechą płciową żeńską jest wyłącznie obecność jajników.

Narządy wewnętrzne kobiety

Macica i jajowody

Droga transportu i miejsce rozwoju nowego życia.

• Jajowody: przewody z rzęskami, w których dochodzi do zapłodnienia komórki jajowej.
• Macica: silnie umięśniony narząd, w którym rozwija się płód; jej śluzówka to endometrium.
• Pochwa: narząd kopulacyjny oraz kanał porodowy o kwaśnym odczynie dzięki bakteriom symbiotycznym.

Przystosowanie do ciąży

• Rozciągliwość: ściany macicy i pochwy potrafią drastycznie zwiększyć swoje rozmiary podczas ciąży i porodu.

💡 Wskazówka: Do zapłodnienia dochodzi w jajowodzie, a nie w macicy.

Oogeneza

Powstawanie komórki jajowej

Proces rozwoju żeńskich gamet, zaczynający się już w życiu płodowym.

• Zatrzymanie mejozy: proces oogenezy ulega zatrzymaniu dwukrotnie (w łonie matki oraz po owulacji).
• Oocyt II rzędu: komórka uwolniona podczas owulacji, otoczona osłonką przejrzystą i wieńcem promienistym.
• Ciałko kierunkowe: mała, ulegająca degeneracji komórka powstająca podczas podziału, zawierająca nadmiar materiału genetycznego.

Beispiel: Wynik oogenezy:

1. Podział niesymetryczny oocytu.
2. Powstaje tylko $1$ duży oocyt II rzędu i ciałka kierunkowe.

💡 Wskazówka: Jeśli nie dojdzie do zapłodnienia, oocyt II rzędu obumiera i zostaje usunięty podczas miesiączki.

Oogeneza vs Spermatogeneza i Menopauza

Porównanie procesów

Menopauza

• Definicja: okres między $45$ a $55$ rokiem życia, kiedy wygasają czynności jajników i ustaje płodność.

💡 Wskazówka: Plemnik i oocyt II rzędu mają taką samą liczbę chromosomów ($1n = 23$).

Cykl miesiączkowy

Fazy zmian w jajniku

Regularne zmiany zachodzące średnio co $28$ dni pod wpływem hormonów przysadki (FSH i LH).

• Stadium pęcherzykowe: dojrzewanie pęcherzyka Graafa zawierającego oocyt pod wpływem FSH (dni $1-13$).
• Owulacja: pęknięcie pęcherzyka i uwolnienie oocytu II rzędu pod wpływem wyrzutu LH (około $14$ dnia).
• Stadium lutealne: przekształcenie pękniętego pęcherzyka w ciałko żółte produkujące progesteron (dni $15-28$).

Brak zapłodnienia

• Ciałko białawe: postać, w którą przekształca się ciałko żółte, gdy nie dojdzie do zapłodnienia, co wywołuje miesiączkę.

💡 Wskazówka: Ciałko żółte po zapłodnieniu produkuje progesteron niezbędny do podtrzymania ciąży.