Układ ruchu

Ruch u zwierząt może występować na różne sposoby. Wyróżniamy ruch rzęskowy (np. u orzęsków), ruch wiciowy (komórki nabłonkowo-mięśniowe u parzydełkowców) oraz ruch mięśniowy.

U większości bezkręgowców za ruch odpowiadają mięśnie gładkie. Ich skurcze powodują przemieszczanie się płynu w ograniczonej przestrzeni ciała, tworząc tzw. szkielet hydrauliczny.

Stawonogi oraz kręgowce poruszają się dzięki mięśniom poprzecznie prążkowanym, które zazwyczaj współpracują ze szkieletem, tworząc układ dźwigni.

💡 Czy wiesz, że efektywność różnych typów ruchu zależy od środowiska? Mięśnie poprzecznie prążkowane pozwalają na szybkie i precyzyjne ruchy, niezbędne do biegania czy skakania.

Narząd ruchu a środowisko

Sposób poruszania się zwierząt jest ściśle związany ze środowiskiem, w którym żyją:

W środowisku wodnym występuje:

• ruch odrzutowy (mięśnie i lejek u głowonogów)
• pływanie (płetwy, czułki, ogon wiosłujący)
• pełzanie (wór powłokowo-mięśniowy, umięśniona noga)

Na lądzie zwierzęta wykorzystują:

• chodzenie i bieganie (kończyny kroczne)
• skakanie (silnie rozwinięte kończyny tylne)
• pełzanie (mięśnie związane z żebrami lub wór powłokowo-mięśniowy)

W powietrzu rozróżniamy:

• lot czynny (wymaga ciągłego nakładu energii i pracy mięśni)
• lot bierny (nie wymaga ciągłego ruchu mięśni)

Budowa i funkcje szkieletu

Szkielet to bierna część układu ruchu, a mięśnie stanowią część czynną. Kości tworzące szkielet człowieka:

• stanowią rusztowanie ciała nadając mu kształt
• są miejscem przyczepu mięśni szkieletowych
• chronią narządy wewnętrzne przed uszkodzeniem
• są magazynem wapnia i innych pierwiastków
• pełnią funkcję krwiotwórczą dzięki szpikowi kostnemu

Noworodek ma około 240 kości, które z czasem zrastają się ze sobą, dlatego osoba dorosła posiada tylko 206-208 kości. Maksymalną masę i gęstość mineralną kości osiągają około 30 roku życia.

W przebudowie tkanki kostnej uczestniczą komórki kościogubne (odpowiadające za rozkład kości) oraz komórki kościotwórcze (przeprowadzające odnowę tkanki). Na stan kości wpływają hormony, witamina D3, białko i sole mineralne w pokarmach oraz aktywność fizyczna.

💡 Regularna aktywność fizyczna zwiększa gęstość mineralną kości, co zmniejsza ryzyko złamań w starszym wieku!

Rodzaje tkanki kostnej i kształty kości

Tkanka kostna zbita buduje zewnętrzne warstwy kości płaskich, trzon kości długich oraz zewnętrzne warstwy nasad kości długich. Tkanka kostna gąbczasta wypełnia wnętrze kości płaskich i nasady kości długich.

Wyróżniamy następujące kształty kości:

• Kości płaskie - mają długość i szerokość większą niż grubość (np. mostek, łopatki, kości biodrowe)
• Kości różnokształtne - mają nieregularny kształt oraz wyrostki i zagłębienia (np. kręgi, kosteczki słuchowe)
• Kości długie - ich długość jest większa niż grubość i szerokość; mają trzon i nasady (np. kość udowa i ramieniowa)
• Kości krótkie - wszystkie ich wymiary są zbliżone (np. kości nadgarstka, kości stępu)

Budowa kości długiej

Kość długa składa się z:

• trzonu zbudowanego głównie z tkanki kostnej zbitej
• nasad zbudowanych z tkanki kostnej gąbczastej
• okostnej - silnie unaczynionej błony pokrywającej kość z zewnątrz, biorącej udział w odżywianiu i ochronie

Wewnątrz kości długiej znajduje się jama szpikowa wypełniona szpikiem kostnym:

• czerwonym (krwiotwórczym) - występuje u niemowląt i dzieci, a u dorosłych w kościach płaskich, trzonach kręgów i nasadach kości długich
• żółtym (niemającym właściwości krwiotwórczych) - zastępuje czasem szpik czerwony

💡 Szpik kostny czerwony produkuje dziennie około 200 miliardów nowych krwinek czerwonych, co pokazuje, jak ważną funkcję pełnią kości w utrzymaniu zdrowia całego organizmu!

Rodzaje połączeń kości

Kości tworzące szkielet łączą się ze sobą za pomocą połączeń ścisłych lub ruchomych. W połączeniach ścisłych kości mają bardzo ograniczoną ruchomość.

Wyróżniamy:

• więzozrosty - łącznikiem jest tkanka łączna włóknista (np. szwy czaszki, więzadła)
• chrząstkozrosty - kości łączą się za pomocą tkanki chrzęstnej (np. spojenie łonowe)
• kościozrosty - połączenie za pomocą tkanki kostnej (np. czaszka dorosłego człowieka)

Budowa stawów Stawy łączą ze sobą dwie lub więcej kości i umożliwiają ruch w jednej lub kilku płaszczyznach. W skład stawu wchodzą:

• powierzchnie stawowe pokryte chrząstką szklistą
• głowa stawu - wypukła powierzchnia stawowa
• panewka stawowa - wklęsła powierzchnia
• torebka stawowa - składa się z błony włóknistej i maziowej
• jama stawowa - przestrzeń między powierzchniami stawowymi
• maz stawowy - zmniejsza tarcie i dostarcza składniki odżywcze

Torebka stawowa

Staw jest otoczony torebką stawową, która przytrzymuje kości i zamyka jamę stawową. Składa się z dwóch warstw:

1. Błona włóknista (zewnętrzna) - stabilizuje staw, czasem tworzy pasma łącznotkankowe - więzadła

2. Błona maziowa (wewnętrzna) - zawiera dobrze rozwiniętą sieć naczyń krwionośnych i limfatycznych. Wytwarza maz stawowy - ciągliwą, przeźroczystą masę, która:

   • zawiera osocze krwi
   • dostarcza składników odżywczych tkance chrzęstnej
   • zmniejsza tarcie

💡 Dzięki mazowi stawowemu współczynnik tarcia w zdrowym stawie jest niższy niż w przypadku ślizgania się łyżwy po lodzie!

Rodzaje stawów (część 1)

Staw zawiasowy

• Budowa: głowa stawu w kształcie walca, panewka wklęsła
• Zakres ruchu: jednoosiowy (ruch w jednej płaszczyźnie) - zginanie i prostowanie
• Przykłady: staw kolanowy, łokciowy

Staw siodełkowaty

• Budowa: obie powierzchnie stawowe w kształcie siodła
• Zakres ruchu: dwuosiowy - przywodzenie i odwodzenie; zginanie i prostowanie
• Przykłady: staw nadgarstkowo-śródręczny kciuka

Staw elipsoidalny

• Budowa: głowa i panewka w kształcie elipsy, jedna powierzchnia nieco wypukła, druga wklęsła
• Zakres ruchu: dwuosiowy - przywodzenie i odwodzenie; zginanie i prostowanie
• Przykłady: staw promieniowo-nadgarstkowy

Staw obrotowy

• Budowa: głowa stawu osadzona w panewce
• Zakres ruchu: jednoosiowy - obrót wokół osi
• Przykłady: staw między dźwigaczem a obrotnikiem w kręgosłupie

Rodzaje stawów (część 2)

Staw płaski

• Budowa: powierzchnie stawowe płaskie
• Zakres ruchu: wieloosiowy - przywodzenie i odwodzenie; obrót oraz sumowanie ruchów
• Przykłady: stawy między kośćmi stępu lub nadgarstka

Staw kulisty

• Budowa: głowa w kształcie kulistym, panewka wklęsła
• Zakres ruchu: wieloosiowy - ruch możliwy we wszystkich płaszczyznach
• Przykłady: stawy: barkowy i biodrowy

💡 Staw kulisty (np. barkowy) umożliwia największy zakres ruchów, co daje nam możliwość wykonywania precyzyjnych czynności manualnych.

Elementy szkieletu - szkielet osiowy

Szkielet osiowy pełni funkcje podporowe i ochronne. Składa się z czaszki, kręgosłupa oraz szkieletu klatki piersiowej.

Mózgoczaszka ochrania mózgowie. Tył czaszki oraz część jej podstawy buduje kość potyliczna, zaopatrzona w dwa wyrostki stawowe - kłykcie potyliczne, które służą do połączenia czaszki z pierwszym kręgiem szyjnym.

Trzewioczaszka ochrania początkowe odcinki układu pokarmowego i oddechowego oraz narządy zmysłów. Do kości trzewioczaszki zalicza się też kość gnykową (oparcie dla chrząstek krtani).

Kosteczki słuchowe (młoteczek, kowadełko, strzemiączko) należą do kości głowy.