Określanie stopnia utlenienia pierwiastków

Stopień utlenienia to liczba ładunków elementarnych, które miałby atom, gdyby rozpatrywany związek miał budowę jonową. Gdy pierwiastek przyjmuje elektron (ma wyższą elektroujemność), jego stopień utlenienia jest ujemny. Gdy oddaje elektron, stopień jest dodatni.

Oto najważniejsze reguły określania stopni utlenienia:

• Pierwiastki w stanie wolnym mają stopień utlenienia 0
• Litowce (grupa 1) mają zawsze +I
• Berylowce mają +II, a borowce +III
• Tlen ma zwykle -II (wyjątki: OF₂, nadtlenki H₂O₂)
• Wodór zazwyczaj ma +I
• Fluorowce w halogenowodorach mają -I (chlorki, bromki, jodki)
• Siarka w siarczkach ma -II

💡 Pamiętaj! Suma stopni utlenienia wszystkich atomów w cząsteczce musi być równa 0, a w jonie równa jego ładunkowi.

Aby obliczyć nieznany stopień utlenienia pierwiastka, stosujemy regułę, że suma wszystkich stopni w cząsteczce/jonie musi się zgadzać z ładunkiem. Na przykład w NH₄⁺: 4·$+1$ + x = +1, więc x = -3.

Reakcje redoks

Reakcje redoks (utleniania i redukcji) to reakcje, w których następuje przeniesienie elektronów z jednej drobiny do drugiej. W wyniku tego pierwiastki zmieniają swoje stopnie utlenienia.

Warto zapamiętać:

• Utlenianie polega na oddawaniu elektronów przez atomy lub jony pierwiastka
• Redukcja to przyjmowanie elektronów przez atomy lub jony pierwiastka
• Utleniacz przyjmuje elektrony i sam ulega redukcji (zmniejsza swój stopień utlenienia)
• Reduktor oddaje elektrony i sam ulega utlenieniu (zwiększa swój stopień utlenienia)

Przykład reakcji redoks: 3MnO₂ + 4Al → Al₂O₃ + 3Mn

• Reakcja redukcji: Mn⁴⁺ + 4e⁻ → Mn⁰ (mangan przyjmuje elektrony)
• Reakcja utlenienia: Al⁰ → Al³⁺ + 3e⁻ (glin oddaje elektrony)

Ogniwa galwaniczne

Ogniwo galwaniczne składa się z dwóch półogniw. Każde półogniwo to metalowa elektroda zanurzona w roztworze soli tego metalu (elektrolit). Dzięki reakcjom redoks zachodzącym w ogniwie uzyskujemy energię elektryczną.

🔋 W ogniwie zawsze: na anodzie zachodzi utlenianie (oddawanie elektronów), a na katodzie redukcja (przyjmowanie elektronów).

Elementy ogniwa:

• Anoda (-) - elektroda o niższym potencjale, zachodzi tam utlenianie
• Katoda (+) - elektroda o wyższym potencjale, zachodzi tam redukcja
• Klucz elektrolityczny - wygięta, szklana rurka wypełniona roztworem NaCl/KCl, umożliwia przepływ jonów między półogniwami

Konwencja sztokholmska

Schemat ogniwa zapisujemy według konwencji sztokholmskiej: (-) Pb | Pb²⁺ || Ag⁺ | Ag (+)

W takim zapisie:

• Po lewej znajduje się półogniwo z anodą (-)
• Po prawej półogniwo z katodą (+)
• Pionowe kreski (|) oddzielają metal od roztworu jego jonów
• Podwójna kreska (||) oznacza klucz elektrolityczny
• Zawsze przesuwamy się od anody do katody

SEM (siła elektromotoryczna) to różnica potencjałów elektrodowych i zawsze ma wartość dodatnią. Obliczamy ją ze wzoru:

SEM = E°ₖ - E°ₐ

gdzie:

• E°ₖ - potencjał standardowy katody
• E°ₐ - potencjał standardowy anody

Przykładowe obliczenie dla ogniwa Pb|Pb²⁺||Ag⁺|Ag:

• Potencjał srebra: +0,8 V
• Potencjał ołowiu: -0,13 V
• SEM = 0,8 - $-0,13$ = 0,93 V

⚡ Jeśli ogniwo ma działać samorzutnie, to SEM musi być dodatnie! Dlatego zawsze jako katodę wybieramy metal o wyższym potencjale elektrochemicznym.