Od średniowiecza do renesansu - kluczowe pojęcia i idee

Epoka średniowiecza przyniosła nowe spojrzenie na świat, zdominowane przez chrześcijaństwo. Pojęcia na maturę rozszerzoną z polskiego z tego okresu obejmują:

• Teocentryzm - podporządkowanie wszystkich aspektów życia Bogu
• Uniwersalizm - jednolitość kultury opartej na łacinie i symbolizmie chrześcijańskim
• Hierarchiczność - ścisły porządek społeczny i duchowy

Vocabulary: Danse macabre (taniec śmierci) to popularny w średniowieczu motyw artystyczny, przypominający o nieuchronności śmierci.

Inne ważne pojęcia literackie z tego okresu to:

• Memento mori - motyw przypominający o śmiertelności
• Ars moriendi - sztuka dobrego umierania

Renesans przyniósł radykalną zmianę perspektywy, stawiając w centrum zainteresowania człowieka. Zagadnienia do matury z polskiego 2024 związane z tą epoką to:

• Antropocentryzm - człowiek w centrum zainteresowania
• Humanizm - prąd umysłowy czerpiący z antyku
• Reformacja - ruch religijny dążący do odnowy Kościoła

Example: Jan Kochanowski jest przykładem poety doctus - uczonego twórcy renesansowego, łączącego erudycję z talentem poetyckim.

Warto również zwrócić uwagę na pojęcia takie jak irenizm (dążenie do pokoju między wyznaniami) czy makiawelizm (doktryna polityczna głosząca, że cel uświęca środki).

Od baroku do pozytywizmu - ewolucja myśli i literatury

Barok, nazywany często "epoką ciemną", przyniósł nowe pojęcia literackie i artystyczne:

• Sarmatyzm - ideologia polskiej szlachty, łącząca poczucie wyższości z demokracją szlachecką
• Manieryzm - styl w sztuce charakteryzujący się poszukiwaniem nowych form wyrazu
• Konceptyzm - nurt w poezji oparty na zaskakujących skojarzeniach i metaforach

Definition: Rokoko to styl artystyczny charakteryzujący się lekkością, dekoracyjnością i jasnymi barwami.

Oświecenie, zwane epoką rozumu, wprowadziło nowe prądy myślowe:

• Racjonalizm - poznanie świata poprzez rozum i dedukcję
• Empiryzm - poznanie oparte na doświadczeniu i eksperymentach
• Klasycyzm - nurt w sztuce nawiązujący do wzorców antycznych

Romantyzm a pozytywizm to dwie kolejne epoki, które przyniosły radykalne zmiany w postrzeganiu świata i roli literatury.

Romantyzm charakteryzował się:

• Indywidualizmem
• Mesjanizmem (wiara w szczególną misję narodu)
• Irracjonalizmem

Highlight: Bohaterki romantyczne w literaturze często uosabiały ideały epoki, łącząc w sobie siłę ducha z wrażliwością emocjonalną.

Pozytywizm przyniósł:

• Darwinizm i ewolucjonizm
• Scjentyzm i utylitaryzm
• Ideę pracy organicznej i pracy u podstaw

Quote: "Praca u podstaw" to hasło pozytywistyczne oznaczające kształcenie najniższych warstw społecznych.

Romantyzm i pozytywizm podobieństwa i różnice można dostrzec w podejściu do roli jednostki w społeczeństwie oraz stosunku do tradycji i postępu.

Filozofie antyczne i pojęcia literackie

Antyk to epoka, która położyła fundamenty pod rozwój europejskiej kultury i myśli. W tym okresie narodziły się kluczowe nurty filozoficzne oraz wykształciły się podstawowe pojęcia literackie, które do dziś stanowią ważny element analizy tekstów kultury.

Wśród najważniejszych filozofii antycznych możemy wyróżnić:

• Stoicyzm - filozofia głosząca, że spokój ducha jest kluczem do szczęścia
• Sceptycyzm - nurt podkreślający znaczenie wątpienia i niedostępność obiektywnej prawdy
• Epikureizm - filozofia dążenia do szczęścia poprzez umiarkowane przyjemności
• Cynizm - doktryna głosząca wyzwolenie od pragnień i przywiązanie do cnoty

Highlight: Pojęcia do matury z polskiego związane z antykiem obejmują również kluczowe terminy literackie, takie jak archetyp czy topos.

W kontekście literatury antycznej warto zwrócić uwagę na pojęcia sacrum (sfera święta) i profanum (sfera codzienna), które pozwalają analizować przestrzeń w dziełach literackich.

Dramat antyczny charakteryzował się specyficznymi zasadami, takimi jak:

• Zasada trzech jedności (akcji, czasu i miejsca)
• Zasada decorum (stosowności)
• Obecność chóru jako postaci zbiorowej

Definition: Zasada trzech jedności w dramacie antycznym oznaczała, że akcja powinna rozgrywać się w ciągu jednego dnia, w jednym miejscu i dotyczyć jednej sprawy.

Te pojęcia literackie stanowią fundament dla zrozumienia literatury nie tylko antycznej, ale również późniejszych epok, które czerpały inspirację z dziedzictwa starożytności.