Formy utworzone przez lodowce górskie

Górskie formy polodowcowe są podobne do tych utworzonych przez lądolód, ale mniejsze ze względu na mniejsze masy lodu. W górach dominują formy erozyjne, podczas gdy na nizinach przeważają formy akumulacyjne.

Charakterystyczne formy to:

• Moreny czołowe i boczne
• Jeziora cyrkowe
• Doliny U-kształtne
• Doliny zawieszone

Definition: Jeziora cyrkowe to małe, okrągłe zbiorniki o stromych stokach, utworzone w polu firnowym dawnego lodowca.

Example: Przykładami jezior cyrkowych w Polsce są Morskie Oko i Czarny Staw.

Vocabulary: Cyrk (kar, kocioł) - puste zagłębienie pozostałe po polu firnowym.

Highlight: Dolina U-kształtna powstaje w wyniku przekształcenia (wyorania przez jęzor lodowca) pierwotnej doliny rzecznej o kształcie litery V.

Formy utworzone przez wodę roztopową

Formy fluwioglacjalne (glacifluwialne, wodno-lodowcowe) powstają w wyniku działalności wód pochodzących z topniejących lodowców. Te wody ablacyjne mają istotny wpływ na kształtowanie rzeźby terenu.

Charakterystyczne cechy wód roztopowych:

• Płyną na powierzchni, we wnętrzu i pod lądolodem
• Mogą płynąć "pod górę" ze względu na ciśnienie
• Mają bardzo dużą zdolność erozyjną

Główne formy fluwioglacjalne to:

• Pradoliny
• Jeziora rynnowe
• Sandry
• Ozy
• Kemy

Definition: Jeziora rynnowe to wydłużone, wąskie zbiorniki, najgłębsze wśród jezior polodowcowych, często o przebiegu północ-południe.

Example: Przykładami jezior rynnowych w Polsce są Hańcza (najgłębsze jezioro rynnowe w Polsce), Gopło, Jeziorak, Długie, Drwęckie i Żarnowieckie.

Highlight: Fluwioglacjalne formy erozyjne, takie jak pradoliny, powstały w wyniku działalności wód szukających drogi odpływu. W Polsce mają one przebieg równoleżnikowy, a niektóre odcinki są wykorzystywane przez współczesne rzeki.

Formy akumulacyjne i przekształcenia peryglacjalne

Formy polodowcowe akumulacyjne dominują na terenach nizinnych. Główne typy to:

1. Sandry (zandry) - piaszczysto-żwirowe stożki napływowe utworzone przez rzeki polodowcowe.
2. Ozy - długie, wąskie i kręte pagórki lub wały utworzone przez wodę roztopową w szczelinach skalnych.
3. Kemy - małe, obłe pagórki utworzone w zagłębieniach między bryłami martwego lodu.

Highlight: Sandry tworzą powierzchnię lekko nachyloną w kierunku czoła lodowca. W wyniku połączenia kilku stożków powstają równiny i pola sandrowe, które współcześnie są często porośnięte lasami.

Przekształcenia peryglacjalne powstały w wyniku działania klimatu peryglacjalnego. Przykłady to:

• Wydmy śródlądowe w Puszczy Kampinoskiej
• Pokrywy lessowe na Lubelszczyźnie
• Gołoborza (rumowiska skalne) na stokach Gór Świętokrzyskich

Vocabulary: Gołoborza - duże bloki skalne powstałe w skutek wietrzenia mrozowego.

Example: Rzeźba polodowcowa w Polsce jest szczególnie widoczna w układzie pradolin, które tworzą charakterystyczny wzór na mapie kraju. Główne pradoliny to: Toruńsko-Eberswaldzka, Warszawsko-Berlińska, Wrocławsko-Magdeburska, Głogowsko-Barucka, Pomorska, Redy-Łeby oraz Biebrzy-Narwi.

Formy glacjalne utworzone przez lądolód

Formy polodowcowe powstałe w wyniku działalności lądolodu skandynawskiego obejmują zarówno formy erozyjne, jak i akumulacyjne. Główne elementy to:

Vocabulary: Morena denna - lekko falisty teren utworzony z materiału zgromadzonego przez lądolód.

Example: Przykładem formy glacjalnej są drumliny - większe, wydłużone, asymetryczne pagóry akumulacyjne w obrębie moreny dennej.

Inne charakterystyczne formy to:

• Barańce (mutony) - mniejsze góry w obrębie moreny dennej
• Eratyki (głazy narzutowe) - materiał skalny niesiony przez lód
• Morena czołowa - największe ze wzgórz morenowych

Definition: Jeziora morenowe to wypełnione wodą zagłębienia między wzgórzami morenowymi. Są to największe jeziora polodowcowe, dość płytkie, o łagodnych stokach i urozmaiconej linii brzegowej.

Example: Przykładami jezior morenowych w Polsce są Śniardwy, Mamry i Niegocin.