Ruchy wody morskiej i wody powierzchniowe

Woda morska jest w ciągłym ruchu! Występują trzy główne typy ruchów wody morskiej: prądy morskie, falowanie i pływy. Każdy z nich kształtuje środowisko morskie w inny sposób.

Falowanie może być wiatrowe (wywołane wiatrem), sejsmiczne (spowodowane podwodnymi trzęsieniami ziemi) lub stojące (wynikające z różnic ciśnień atmosferycznych). Pływy natomiast są wywoływane siłą grawitacji Księżyca i Słońca. Przypływy i odpływy powtarzają się co około 6 godzin, a ich intensywność zależy od faz Księżyca.

Prądy morskie są szczególnie fascynujące - dzielą się na ciepłe (płynące od równika) i zimne (płynące od biegunów). Na półkuli północnej płyną zgodnie z ruchem wskazówek zegara, a na południowej w kierunku przeciwnym. Do ciepłych prądów zaliczamy m.in. Prąd Zatokowy i Brazylijski, natomiast wśród prądów morskich zimnych wyróżniamy np. Prąd Labradorski i Peruwiański.

Warto wiedzieć! Rzeki, w przeciwieństwie do prądów morskich, płyną od źródła w dół dzięki grawitacji. Ich reżim (sposób zasilania) może być deszczowy (jak Amazonka), śnieżny, śnieżno-deszczowy (jak Wisła) lub lodowcowy.

Rzeka główna dopływająca do morza wraz z dopływami tworzy dorzecze - cały system rzeczny. Granice między dorzeczami nazywamy działami wodnymi. Dział wodny I rzędu oddziela dorzecza, a II rzędu - zlewnie.

Lodowce i lądolody

Lodowce to fascynujące pokrywy śniegu i lodu, które tworzą się powyżej granicy wiecznego śniegu. Ta granica to miejsce, gdzie więcej śniegu przybywa niż topnieje. W Polsce granica wiecznego śniegu znajduje się na wysokości ponad 2,6 km n.p.m. – nawet Rysy nie są wystarczająco wysokie!

Wyróżniamy różne rodzaje lodowców górskich: alpejskie (jedno duże pole firnowe z długim jęzorem), himalajskie (połączenie kilku lodowców) i norweskie (czapa lodowcowa z krótkimi jęzorami). Lodowce podgórskie tworzą się na przedpolu gór w wyniku połączenia jęzorów z różnych pól firnowych.

Lądolody to ogromne masy lodu pokrywające całe kontynenty. Obecnie największe występują na Antarktydzie i Grenlandii. W epoce plejstocenu lądolody pokrywały też Kanadę, Syberię i Europę Północną (włącznie z Polską) – ostatni z nich wycofał się około 10 tysięcy lat temu.

Ciekawostka! Budowa lodowca obejmuje część akumulacyjną (gdzie gromadzi się śnieg) i ablacyjną (gdzie lód się topi). W lądolodach występują również lodowce szelfowe (bariery lodu) oraz góry lodowe, które odłamują się od krawędzi lodowca.

Morza dzielimy na śródziemne (międzykontynentalne i wewnątrzkontynentalne, jak Bałtyckie), przybrzeżne (oddzielone archipelagiem wysp, np. Japońskie), otwarte oraz międzywyspowe (występujące między archipelagiem wysp).

Jeziora

Jeziora to naturalne zbiorniki wodne, które różnią się pod wieloma względami. Ze względu na ciągłość zasilania dzielimy je na stałe (zawsze wypełnione wodą), okresowe (istniejące w określonych porach roku) i epizodyczne (pojawiające się po obfitych opadach).

Biorąc pod uwagę sposób zasilania, wyróżniamy jeziora odpływowe (zasilające rzeki), przepływowe (zasila je rzeka i odprowadza rzeka) oraz bezodpływowe (nie zasilają żadnej rzeki). Pod względem zasolenia dzielimy je na słodkie (zawartość soli poniżej 0,5 g/l), słonawe $0,5-35 g/l$ i słone (powyżej 35 g/l).

Geografia hydrosfera obejmuje także klasyfikację jezior ze względu na ich pochodzenie. Do najważniejszych typów należą:

• Jeziora tektoniczne - długie, wąskie i bardzo głębokie
• Jeziora polodowcowe - morenowe (np. Śniardwy), rynnowe (długie i wąskie), oczka (małe i okrągłe) oraz cyrkowe
• Jeziora przybrzeżne - dawne zatoki oddzielone mierzeją
• Jeziora meteorytowe - powstałe w kraterach po uderzeniach meteorytów

Zapamiętaj! Ze względu na warunki rozwoju życia jeziora dzielimy na oligotroficzne (ubogie w substancje odżywcze, ale dobrze natlenione), eutroficzne (bogate w substancje odżywcze) i dystroficzne (zakwaszone, z małą ilością tlenu).

Znajomość typów jezior pozwala lepiej zrozumieć procesy hydrologiczne zachodzące w naszym otoczeniu i jest ważnym elementem nauki o hydrosferze w geografii 1 liceum.