Zasoby wodne ziemi. Wszechocean

Czy wiesz, że zasoby wodne Ziemi to około 1,4 mld km³? Jednak tylko 2,5% tej wody to woda słodka! Resztę stanowi słona woda mórz i oceanów.

Wszechocean pokrywa 71% powierzchni Ziemi i dzieli się na pięć głównych oceanów: Ocean Spokojny, Atlantycki, Indyjski, Południowy i Arktyczny. W obrębie oceanów wyróżniamy też mniejsze zbiorniki: morza (wydzielone fragmenty oceanu przylegające do lądu), zatoki (fragmenty wcinające się w ląd) oraz cieśniny (zwężenia łączące dwa akweny).

Ważną cechą wód morskich jest zasolenie, czyli zawartość soli w wodzie (mierzona w ‰). Na zasolenie wpływa kilka czynników: temperatura wody (wyższa = większe zasolenie), opady (większe = mniejsze zasolenie), dopływ wody słodkiej z rzek oraz wymiana wody z oceanem.

Ciekawostka: Średnia temperatura wody w oceanach to 14°C, ale najcieplejsza woda znajduje się w strefach zwrotnikowych, a najzimniejsza wokół biegunów.

W oceanach występują też prądy morskie (poziome ruchy wody), falowanie (wywołane głównie przez wiatr) oraz pływy (przypływy i odpływy związane z przyciąganiem Księżyca i Słońca). Ciepłe prądy morskie płyną od równika do biegunów, a zimne w przeciwnym kierunku.

Gospodarcze znaczenie i zagrożenia oceanów

Prądy morskie mają ogromny wpływ na działalność człowieka. Ciepłe prądy sprzyjają rolnictwu i ułatwiają funkcjonowanie portów w strefach okołobiegunowych. Miejsca, gdzie spotykają się zimne i ciepłe prądy, to często bogate łowiska ryb.

Niestety, oceany są coraz bardziej zanieczyszczane. Główne przyczyny to pestycydy i nawozy sztuczne spływające z pól, ścieki komunalne i przemysłowe, śmieci, awarie zbiorników i platform wiertniczych oraz intensywny rozwój rybołówstwa i transportu morskiego.

Wody powierzchniowe

Na lądach woda płynie w postaci systemów rzecznych. Każda rzeka ma swoje dorzecze – obszar, z którego wody spływają do jednego systemu. Rzeka zaczyna się od źródła (miejsca wypływu wód podziemnych), a kończy ujściem (miejscem wpływu do zbiornika). Rzeka główna to taka, która bezpośrednio wpada do morza, a jej dopływy to rzeki uchodząca do rzeki głównej.

Warto wiedzieć: Dział wodny to granica między dorzeczami lub zlewiskami. To ważna linia na mapie hydrologicznej!

Na układ sieci rzecznej wpływają głównie warunki klimatyczne (ilość opadów), ukształtowanie powierzchni oraz budowa geologiczna podłoża. Dlatego w różnych częściach świata rzeki wyglądają inaczej.

Rodzaje wód powierzchniowych

Rzeki możemy podzielić na trzy główne typy: rzeki stałe (płyną przez cały rok), rzeki okresowe (pojawiają się regularnie w porze deszczowej) oraz rzeki epizodyczne (występują sporadycznie, np. po gwałtownych ulewach).

Jeziora to kolejny ważny element wód powierzchniowych. Powstają one w różny sposób, co wpływa na ich kształt i głębokość:

• Jeziora tektoniczne – największe, powstałe na granicach płyt litosfery
• Jeziora reliktowe – pozostałości po dawnych morzach i oceanach
• Jeziora wulkaniczne – utworzone w kraterach wygasłych wulkanów
• Jeziora polodowcowe – morenowe (płytkie, rozległe), cyrkowe (górskie, okrągłe) i rynnowe (głębokie, podłużne)
• Jeziora przybrzeżne – powstałe przez odcięcie zatoki od morza
• Jeziora krasowe – utworzone na terenach krasowych

Uwaga! Jeziora polodowcowe są bardzo charakterystyczne dla krajobrazu Polski, szczególnie na Pojezierzach!

Lodowce górskie i lądolody

Lodowce to ogromne masy lodu powstałe z przekształconego śniegu. Zajmują około 11% powierzchni Ziemi. Aby powstał lodowiec, potrzebne są: duże opady śniegu, ujemna temperatura przez dłuższy czas i płaskie lub wklęsłe ukształtowanie terenu.

Ciekawostką jest to, że im wyżej w górach, tym wyższa temperatura pozwala na tworzenie się lodowców. Dlatego w strefach zwrotnikowych lodowce tworzą się na dużych wysokościach, a w strefach biegunowych – nawet na poziomie morza.

Rodzaje i skutki zmian lodowców

Lodowce dzielą się na dwa główne typy. Lodowce górskie są mniejsze i występują w górach. Lądolody (lodowce kontynentalne) to ogromne masy lodu o powierzchni przekraczającej 1 mln km². Obecnie lądolody występują tylko na Grenlandii i Antarktydzie.

Proces powstawania lodowca jest fascynujący. Zaczyna się od gromadzenia śniegu w polach firnowych (zagłębieniach terenu). Śnieg wielokrotnie topi się i zamarza, zamieniając się w firn (gruboziarnisty śnieg). Z firnu powstaje lód lodowcowy, który przemieszcza się dolinami w dół, tworząc jęzory lodowcowe.

W ostatnich dekadach obserwujemy szybkie topnienie lodowców i lądolodów. Ma to poważne konsekwencje:

• Podnoszenie się poziomów mórz i oceanów
• Utrata naturalnego środowiska życia dla wielu gatunków zwierząt
• Powstawanie nowych szlaków transportowych w rejonach polarnych
• Zmiany stylu życia lokalnych społeczności
• Odsłanianie nowych terenów i dostęp do surowców naturalnych

Zastanów się: Jak topnienie lodowców może wpłynąć na twoje życie w przyszłości, nawet jeśli mieszkasz daleko od regionów polarnych?

Zmiany zachodzące w pokrywie lodowej są jednym z najważniejszych wskaźników globalnych zmian klimatu i mają znaczenie dla całej planety.