Odmiany ludzkie i struktury społeczne

Na świecie wyróżniamy trzy główne odmiany ludzkie: białą (europeidalną), żółtą (mongoloidalną) i czarną (negroidalną). Każda z nich dzieli się na mniejsze grupy regionalne. Z mieszania głównych odmian powstały grupy mieszane, takie jak Metysi, Mulaci czy Zambo.

Ludność organizuje się w struktury społeczne oparte na wspólnych cechach. Naród to grupa związana wspólną historią, kulturą, językiem i terytorium. Grupa etniczna posiada wspólne dziedzictwo kulturowe i może być zalążkiem przyszłego narodu. W wielu krajach żyją mniejszości narodowe (obywatele identyfikujący się z innym narodem) i mniejszości etniczne (grupy o odrębnej kulturze niemające własnego państwa).

Państwa dzielimy na homogeniczne (jednolite narodowościowo, jak Polska) oraz wielonarodowościowe (zamieszkiwane przez wiele grup, jak Czarnogóra). Im większe zróżnicowanie, tym mniejsza zwartość socjoetniczna kraju.

Warto wiedzieć! W Polsce występuje 9 mniejszości narodowych (m.in. Niemcy, Ukraińcy, Białorusini) oraz 4 mniejszości etniczne (Romowie, Łemkowie, Tatarzy, Karaimi).

Problemy państw zróżnicowanych etnicznie

Zróżnicowanie narodowościowe i etniczne ma dwie strony medalu. Z jednej strony wzbogaca kulturę państwa, wprowadzając nowe tradycje, języki i zwyczaje. Z drugiej - może prowadzić do napięć społecznych, a nawet konfliktów zbrojnych i rozpadu państwa.

Najbardziej narażone na konflikty są kraje biedne, rządzone autorytarnie przez przedstawicieli tylko jednej grupy etnicznej. Państwa o dużej zwartości socjoetnicznej rzadziej doświadczają takich problemów. Aby zmniejszyć napięcia, niektóre kraje przyznają autonomię regionalną obszarom zamieszkiwanym przez mniejszości.

Zróżnicowanie etniczne wymaga dostosowania systemu edukacji i usług publicznych do potrzeb różnych grup językowych. Dla rozwiniętych państw nie stanowi to zwykle problemu, natomiast w krajach uboższych może być poważnym wyzwaniem.

Pamiętaj! Imigranci przybywający do danego kraju zawsze wnoszą elementy swojej kultury, zwiększając zróżnicowanie społeczeństwa - to zjawisko naturalne w dzisiejszym świecie.

Religie świata - podstawy

Religia to system wierzeń, obrzędów i zasad moralnych określających relację między sferą świętą a świecką. Na świecie istnieje około 4200 religii i wyznań, a ponad 6,5 miliarda ludzi deklaruje swoją przynależność religijną.

Religie dzielimy na teistyczne (wiara w boga/bogów) i nieteistyczne (bez kultu istoty boskiej). Wśród teistycznych wyróżniamy monoteistyczne (jeden bóg) i politeistyczne (wielu bogów). Religie uniwersalne to te, które w założeniu obejmują wszystkie społeczeństwa - należą do nich chrześcijaństwo, islam i buddyzm.

Chrześcijaństwo to religia monoteistyczna, która wyodrębniła się z judaizmu w I w. n.e. Opiera się na wierze w jednego Boga w trzech osobach oraz zbawienie przez zmartwychwstanie Chrystusa. Dzieli się na trzy główne odłamy: katolicyzm, protestantyzm i prawosławie, które różnią się podejściem do kultu świętych, organizacji kościoła i roli duchowieństwa.

Ciekawostka! Święta księga chrześcijaństwa - Biblia - składa się ze Starego Testamentu (wspólnego z judaizmem) i Nowego Testamentu, opisującego życie i nauki Jezusa oraz początki Kościoła.

Religie świata - kontynuacja

Islam powstał w VII w. n.e. i opiera się na wierze w jednego Boga (Allaha) oraz jego proroków. Muzułmanie muszą przestrzegać pięciu filarów wiary: wyznania wiary, modlitwy, postu, jałmużny i pielgrzymki do Mekki. Główne odłamy to sunnizm i szyizm, a święta księga to Koran.

Judaizm to najstarsza religia monoteistyczna (ok. 2000 r. p.n.e.), oparta na wierze w jednego Boga (Jahwe) i oczekiwaniu na Mesjasza. Wyznawcy przestrzegają licznych nakazów, w tym szabatu, a ich najświętszym miejscem jest Ściana Płaczu w Jerozolimie. Święta księga to Biblia hebrajska (Tanach).

Buddyzm powstał między VI a V w. p.n.e. dzięki naukom Buddy. Nie uznaje bogów, a jego celem jest osiągnięcie nirwany - stanu oświecenia i uwolnienia od cierpienia. Opiera się na czterech szlachetnych prawdach i ośmiorakiej ścieżce prowadzącej do wyzbycia się pragnień.

Zapamiętaj! Buddyzm, w przeciwieństwie do większości innych wielkich religii, nie jest religią teistyczną - nie opiera się na wierze w boga lub bogów.

Religie świata i ich wpływ na życie

Hinduizm to religia politeistyczna wierząca w wielu bogów będących wcieleniami Brahmy. Opiera się na wierze w reinkarnację i karmę. Hindusi mają obowiązek zakładania rodzin, a najważniejszym rytuałem jest kąpiel w Gangesie. Podczas święta Holi tańczą i obrzucają się kolorowym proszkiem.

Religie silnie wpływają na życie społeczne i gospodarkę. Chrześcijaństwo wspiera własność prywatną, przedsiębiorczość i gospodarkę rynkową. Zachęca do zakładania rodzin i pomocy potrzebującym.

Islam zakazuje spożywania alkoholu i wieprzowiny, co wpływa na strukturę gospodarki. W krajach muzułmańskich funkcjonuje specjalna bankowość islamska, która nie pobiera bezpośrednich odsetek od kredytów. Religia ta przyznaje mężczyznom wyższą pozycję niż kobietom i dopuszcza poligamię.

To ważne! Prawo w krajach islamskich często opiera się bezpośrednio na Koranie, co sprawia, że religia i państwo są ze sobą ściśle powiązane - inaczej niż w większości krajów chrześcijańskich.

Religie i ich wpływ na społeczeństwa

Buddyzm zachęca do nieprzywiązywania się do dóbr materialnych, co może ograniczać aktywność gospodarczą. Promuje jednak wspólne działanie, zapewniające stabilny rozwój. W społeczeństwach buddyjskich kobiety mają zwykle niższą pozycję, a rodziny są liczne.

Hinduizm zakazuje zabijania krów i spożywania wołowiny, co znacząco wpływa na gospodarkę. System kastowy prowadzi do dyskryminacji społecznej, a kobiety mają niższą pozycję niż mężczyźni. Spożywanie mięsa jest uważane za grzech.

Judaizm zakazuje spożywania wieprzowiny i wymaga koszernego uboju zwierząt, co rozwija specyficzną produkcję żywności. Wyznawcy cenią sumienność i pracowitość. Małżeństwo i posiadanie dzieci są religijnymi obowiązkami, podobnie jak przestrzeganie szabatu.

Zastanów się! Jak wyglądałoby twoje codzienne życie, gdybyś mieszkał w kraju, gdzie dominuje inna religia niż ta, którą znasz? Które z zasad religijnych najbardziej wpłynęłyby na twoje codzienne wybory?

Kręgi kulturowe świata - część 1

Kultura obejmuje wszystkie materialne i niematerialne wytwory człowieka oraz uznane w społeczności sposoby postępowania. Na świecie wyróżniamy kilka głównych kręgów kulturowych (cywilizacyjnych), które łączą ludzi wspólnymi wartościami i normami.

Krąg zachodni powstał na bazie chrześcijaństwa oraz dziedzictwa starożytnego Rzymu i Grecji. Ceni swobodę jednostki, indywidualizm, poszanowanie życia i godności oraz dążenie do odrzucenia przemocy.

Krąg prawosławny charakteryzuje bliski związek władz kościelnych i państwowych, co prowadzi do scentralizowanej władzy i rozbudowanej biurokracji. Wolność gospodarcza jest tu bardziej ograniczona niż w kręgu zachodnim.

Krąg islamski opiera się na państwowości ukształtowanej przez islam. Obowiązuje tu prawo szariatu lub jego pochodne, a o legalności działań decydują nakazy religijne. Dopuszczone jest wielożeństwo, a podstawą organizacji społecznej bywa przemoc.

Warto zrozumieć! W kręgu hinduskim funkcjonuje podział społeczeństwa na kasty, który mimo formalnego zniesienia wciąż silnie wpływa na relacje społeczne i możliwości awansu.

Kręgi kulturowe świata - część 2

Krąg japoński charakteryzuje szacunek do władz, pracowitość i zaangażowanie, co przyczyniło się do dynamicznego rozwoju gospodarczego. Społeczeństwo jest silnie zhierarchizowane, a dobro ogółu stawiane ponad jednostkę. Występuje tu zjawisko karoshi - śmierci z przepracowania.

Krąg latynoamerykański cechuje dominacja języka hiszpańskiego i chrześcijaństwa, które miesza się z wierzeniami rdzennych mieszkańców i afrykańskich niewolników. Wysoko cenione są radość życia i rodzina, a społeczeństwo jest otwarte na innych.

Krąg chiński opiera się na konfucjanizmie, według którego władza działa dla dobra poddanych, a ci są jej bezwzględnie posłuszni. Dobro ogółu stawiane jest ponad jednostkę, a społeczeństwo jest silnie zhierarchizowane.

Krąg buddyjski promuje kształtowanie właściwych postaw i wartości. Wiara w reinkarnację i ulotność życia ogranicza rozwój gospodarczy. Ważna jest powinność wiedzenia ascetycznego trybu życia, a rola małżeństwa i rodziny jest ograniczona.

Zastanów się! Który krąg kulturowy najbardziej różni się od twojego? Z jakimi wyzwaniami musiałbyś się zmierzyć, gdybyś nagle znalazł się w jego środowisku?