Położenie i granice Polski

Polska leży w Europie Środkowej na Niżu Środkowoeuropejskim, pomiędzy Morzem Bałtyckim a pasmami górskimi Karpat i Sudetów. Mamy siedmiu sąsiadów: Niemcy, Czechy, Słowację, Ukrainę, Białoruś, Litwę i Rosję. Przez nasz kraj przebiegają ważne szlaki komunikacyjne łączące wschód i zachód Europy.

Nasze położenie matematyczne określają współrzędne geograficzne skrajnych punktów: od 49°00'N do 54°50'N szerokości geograficznej oraz od 14°08'E do 24°09'E długości geograficznej. Rozciągłość południkowa Polski wynosi 5°50', a równoleżnikowa 10°01' - możesz to łatwo obliczyć odejmując wartości skrajnych punktów!

Rozciągłość geograficzna ma ciekawe konsekwencje. Równoleżnikowa powoduje różnice w momencie wschodu i zachodu słońca w różnych częściach kraju, a południkowa wpływa na wysokość górowania słońca i różnice w długości dnia i nocy.

Ciekawostka! Żeby obliczyć rozciągłość równoleżnikową, odejmujesz wartość punktu najbardziej wysuniętego na zachód od punktu wysuniętego na wschód. Podobnie z rozciągłością południkową - odejmujesz wartość punktu południowego od północnego.

Przeszłość geologiczna

Obecny kształt Polski formował się przez miliony lat. W erze paleozoicznej miały miejsce ruchy górotwórcze kaledońskie i hercyńskie. W mezozoiku większość obszaru Polski pokrywały zbiorniki wodne, rozwijały się rośliny i zwierzęta, pojawiły się dinozaury, a później nastąpiły alpejskie ruchy górotwórcze.

Era kenozoiczna przyniosła sfałdowanie Karpat, Sudetów i pasa wyżyn polskich. W tym czasie utworzyły się również złoża węgla brunatnego. Ostatnie epoki (plejstocen i holocen) ukształtowały rzeźbę terenu, jaką znamy dziś.

Jak powstają góry?

Góry powstają w długim procesie trwającym miliony lat. Ich tworzenie związane jest głównie ze zderzeniami płyt litosfery, które mogą wypiętrzać skały nawet na kilka tysięcy metrów. W zależności od procesu powstawania, wyróżniamy różne typy gór.

Góry fałdowe powstają w miejscach zderzenia płyt litosfery. W Polsce przykładem są Karpaty, a na świecie - Himalaje, Andy czy Alpy. Góry zrębowe tworzą się, gdy sztywne warstwy skalne pękają i przesuwają się wzdłuż uskoków. Taki charakter mają Sudety. Góry wulkaniczne zaś to efekt wydostawania się lawy i innych materiałów na powierzchnię - są to stożki czynnych lub wygasłych wulkanów.

Zlodowacenia na obszarze Polski

W historii geologicznej Polski kluczową rolę odegrały zlodowacenia. Lądolód, który powstał na Półwyspie Skandynawskim, dotarł również do naszego kraju. Najważniejsze były zlodowacenia Sanu, Odry i Wisły, które znacząco wpłynęły na ukształtowanie powierzchni.

Dzięki działalności lądolodu powstały charakterystyczne formy terenu: wzgórza moreny czołowej, obszary moreny dennej, sandry (równiny z żwirów i piasków), pradoliny (szerokie doliny wzdłuż czoła lądolodu) oraz rynny (podłużne zagłębienia). Ciekawostką są eratyki - fragmenty skał przyniesione przez lądolód aż ze Skandynawii!

Warto wiedzieć! Lodowce górskie przekształciły doliny rzeczne o kształcie litery V w doliny o profilu U-kształtnym. W górnych częściach dolin, gdzie gromadziło się najwięcej śniegu, powstały charakterystyczne kotły lodowcowe.