Procesy Endogeniczne: Część 1

Budowa wnętrza Ziemi

Zbadanie wnętrza naszej planety jest bardzo trudne ze względu na wysoką temperaturę, ogromne ciśnienie i twardą skorupę skalną. Najgłębsze wykonane odwierty to tylko niewielka część drogi do środka Ziemi!

Naszą wiedzę o budowie wnętrza Ziemi opieramy głównie na badaniu przebiegu fal sejsmicznych, odwiertach i badaniach w kopalniach. Na tej podstawie wyróżniamy kilka głównych warstw (geosfer): skorupę ziemską, płaszcz ziemski oraz jądro (zewnętrzne i wewnętrzne).

Poszczególne warstwy różnią się grubością, gęstością i właściwościami fizycznymi. Najcieńszą warstwą jest skorupa ziemska (zaledwie do 70 km grubości), natomiast najgrubszą - płaszcz ziemski (sięgający do głębokości około 2900 km).

Ciekawostka: W płaszczu ziemskim występują prądy konwekcyjne, które są odpowiedzialne za wędrówkę kontynentów i większość zjawisk tektonicznych na powierzchni Ziemi!

Skorupa ziemska i płaszcz

Skorupa ziemska to wierzchnia, najcieńsza warstwa naszej planety. Nie jest jednolita - dzieli się na skorupę kontynentalną i oceaniczną, które różnią się budową i grubością.

Skorupa kontynentalna jest grubsza i składa się z warstwy skał granitowych oraz bazaltowych. Skorupa oceaniczna jest cieńsza i zbudowana głównie z warstwy skał bazaltowych pokrytych osadami. Granicę między skorupą a płaszczem wyznacza powierzchnia nieciągłości Moho.

Płaszcz ziemski to najgrubsza warstwa obejmująca około 68% objętości Ziemi. Jest niesamowicie ważny dla procesów zachodzących na powierzchni! W nim powstają prądy konwekcyjne, które powodują ruch płyt tektonicznych.

Ważne: To właśnie w płaszczu zachodzą procesy, które odpowiadają za trzęsienia ziemi, wybuchy wulkanów i powstawanie gór. Możesz to porównać do gigantycznego silnika napędzającego procesy na powierzchni Ziemi!

Jądro Ziemi i geotermia

Górna część płaszcza wraz ze skorupą tworzy litosferę, która "pływa" na półplastycznej astenosferze. W astenosferze zachodzą te ważne prądy konwekcyjne, które wprawiają w ruch kontynenty!

Jądro Ziemi (barysfera) stanowi aż 31% masy naszej planety. Dzieli się na dwie części:

• Jądro zewnętrzne - płynne, w którym zanikają fale poprzeczne i powstają prądy konwekcyjne tworzące ziemskie pole magnetyczne
• Jądro wewnętrzne - stałe, z temperaturą około 6000°C i ogromnym ciśnieniem około 400 GPa

Im głębiej w Ziemi, tym wyższa temperatura. Stopień geotermiczny to liczba metrów, o którą trzeba się przesunąć w głąb Ziemi, aby temperatura wzrosła o 1°C. Dla Ziemi wynosi on około 33 m.

Przykład: Jeśli temperatura na powierzchni wynosi 10°C, to na głębokości 330 metrów będzie już około 20°C! Dzięki temu możemy wykorzystywać energię geotermalną.

Minerały i skały

Minerały to podstawowe składniki skał. Różnią się między sobą wieloma właściwościami, w tym twardością, którą mierzy się w skali Mohsa od 1 (talk) do 10 (diament). Ta wiedza przyda Ci się przy rozpoznawaniu minerałów!

Skały to zbiory minerałów powstałe w określonych procesach geologicznych. Dzielimy je na trzy główne grupy:

1. Skały magmowe - powstają przez zastyganie magmy. Gdy magma zastyga w głębi Ziemi, tworzą się skały głębinowe (plutoniczne) o widocznych kryształach, jak granit. Jeśli magma wylewa się na powierzchnię jako lawa, powstają skały wylewne (wulkaniczne) o drobnych kryształach, jak bazalt.

2. Skały osadowe - powstają przez gromadzenie się materiału na powierzchni Ziemi. Skały te mogą być okruchowe (jak piaskowiec), organiczne (jak węgiel) lub chemiczne (jak sól kamienna).

Wskazówka: Skały osadowe są jedyne, w których możesz znaleźć skamieniałości! To dzięki nim wiemy tak wiele o historii życia na Ziemi.

Skały i surowce mineralne

Oprócz skał magmowych i osadowych, ważną grupą są skały przeobrażone (metamorficzne). Powstają, gdy istniejące skały dostają się w głąb Ziemi i pod wpływem wysokiej temperatury i ciśnienia zmieniają swoje właściwości. Na przykład z wapienia powstaje marmur, a z piaskowca - kwarcyt.

Skały i minerały stanowią dla nas cenne surowce mineralne, które dzielimy na:

• Surowce energetyczne - dostarczają energii (węgiel, ropa naftowa, gaz ziemny, uran)
• Surowce metaliczne - służą do pozyskiwania metali (rudy żelaza, miedzi, złoto)
• Surowce chemiczne - wykorzystywane w przemyśle chemicznym (siarka, sól)
• Surowce skalne - stosowane w budownictwie (piasek, żwir, granit) oraz przemyśle szklarskim i ceramicznym (glina, piasek kwarcowy)

Ciekawostka: Pomyśl o tym, ile surowców mineralnych wykorzystujesz codziennie! Od smartfona (metale, szkło) po budynki, w których przebywasz - wszystko to pochodzi ze skał i minerałów wydobytych z Ziemi.