Charakterystyka środowiska naturalnego Polski - klasa 7

Położenie i granice Polski

Polska znajduje się w samym sercu Europy. Na zachodzie graniczymy z Niemcami wzdłuż rzek Odry i Nysy Łużyckiej, a na wschodzie częściowo wzdłuż Bugu (około 150 km). Południową granicę wyznaczają piękne łańcuchy górskie - Sudety i Karpaty.

Nasza ojczyzna ma całkowitą powierzchnię 322,7 tys. km², z czego obszar lądowy to 311,9 tys. km². Warto wiedzieć, że powierzchnia administracyjna Polski wynosi 312,7 tys. km².

Mamy aż siedmiu sąsiadów: Niemcy, Czechy, Słowację, Ukrainę, Białoruś, Litwę i Rosję. To sprawia, że Polska jest krajem o bogatych wpływach kulturowych.

Ciekawostka: Polska ma dostęp do Morza Bałtyckiego, a nasze morskie wody wewnętrzne zajmują 2041 km², a morze terytorialne - 8783 km². Całkowita długość granicy państwowej wynosi 3572 km.

Przeszłość geologiczna Polski

Historia geologiczna naszego kraju jest fascynująca i sięga odległych czasów! W paleozoiku (erze starożytnej) na terenie Polski zachodziły kaledońskie ruchy górotwórcze, które doprowadziły do częściowego sfałdowania Gór Świętokrzyskich i Sudetów. Te same pasma zostały ponownie wypiętrzane podczas hercyńskich ruchów górotwórczych.

W mezozoiku nastąpił rozwój świata roślin i zwierząt - pojawiły się wtedy dinozaury! Pod koniec tej ery rozpoczęły się alpejskie ruchy górotwórcze, które miały ogromny wpływ na ukształtowanie powierzchni naszego kraju.

W erze kenozoicznej (najnowszej) w wyniku alpejskich ruchów górotwórczych zostały sfałdowane Karpaty i Sudety. W okolicach Bełchatowa, Konina i Turoszowa zaczęły powstawać cenne złoża węgla brunatnego. Ostatni okres kenozoiku, czyli czwartorzęd, dzieli się na plejstocen (gdy na teren Polski wkroczył lądolód) i holocen, który trwa do dziś.

Czy wiesz, że... Na początku ery paleozoicznej pojawiły się pierwsze morskie bezkręgowce, takie jak trylobity, których skamieniałości możemy dziś oglądać w muzeach!

Góry w Europie i w Polsce

Mróz, wiatr, woda opadowa i płynąca oraz lodowce nieustannie kształtują rzeźbę terenu. Możemy wyróżnić trzy główne typy gór: fałdowe, zrębowe i wulkaniczne.

Góry fałdowe to najdłuższe i najwyższe łańcuchy górskie świata, takie jak Himalaje, Kordyliery czy Andy. W Europie zaliczamy do nich między innymi Alpy, Pireneje i Karpaty. W Polsce najważniejszym przykładem gór fałdowych są Karpaty. Jedynym pasmem polskich Karpat o wysokogórskiej rzeźbie są Tatry, gdzie znajduje się najwyższy szczyt Polski - Rysy (2499 m n.p.m.).

Większość polskich Karpat stanowią Beskidy, które zaliczamy do gór średnich. W skład Beskidów wchodzi kilkanaście pasm, m.in. Gorce, Beskid Sądecki czy Bieszczady. Najwyższym szczytem Beskidów jest Babia Góra (1725 m n.p.m.) w Beskidzie Żywieckim.

Góry zrębowe w Polsce to Sudety. Ich zrębowa budowa jest szczególnie widoczna w Górach Stołowych, które mają spłaszczone wierzchołki i strome stoki. Najwyższym pasmem Sudetów są Karkonosze, których najwyższym szczytem jest Śnieżka (1602 m n.p.m.).

Zapamiętaj! Najwyższym szczytem Polski są Rysy (2499 m n.p.m.) w Tatrach, a nie Śnieżka, która jest najwyższym szczytem Sudetów.

Zlodowacenia na obszarze Polski

Lodowce odegrały ogromną rolę w kształtowaniu powierzchni naszego kraju. Rozróżniamy dwa główne typy lodowców: górskie (występujące głównie w górach) oraz lądolody - ogromne pokrywy lodowe zajmujące tysiące kilometrów kwadratowych.

W plejstocenie, gdy klimat Ziemi się ochłodził, na Półwyspie Skandynawskim zaczął powstawać lądolód. Rozprzestrzeniał się na południe i dotarł także do obszaru Polski. Ze względu na naprzemienne ochładzanie i ocieplanie klimatu, lądolód pojawiał się na terenie naszego kraju kilkakrotnie.

Do najważniejszych zlodowaceń w Polsce zaliczamy:

• zlodowacenie Sanu (południowopolskie)
• zlodowacenie Odry (środkowopolskie)
• zlodowacenie Wisły (północnopolskie)

Ciekawostka geograficzna: Lądolód, który dotarł na tereny Polski, przyniósł ze sobą głazy narzutowe (eratyki) z Półwyspu Skandynawskiego. Niektóre z nich można do dziś podziwiać w wielu miejscach Polski!

Formy rzeźby polodowcowej

Lądolód pozostawił po sobie wiele charakterystycznych form terenu, które kształtują dzisiejszą rzeźbę Polski. Poznanie ich pomoże Ci lepiej zrozumieć krajobraz, który widzisz podczas podróży po kraju!

Wzgórza moreny czołowej powstały w wyniku akumulacji (osadzenia) materiału u czoła lądolodu. Tworzą one malownicze pagórkowate tereny, często porośnięte lasami.

Sandry to rozległe równiny zbudowane ze żwirów i piasków naniesionych przez wody roztopowe. Z kolei pradoliny to szerokie doliny utworzone wzdłuż czoła lądolodu podczas jego postoju. Służyły one jako koryta odprowadzające wody z topniejącego lodu.

Rynny to podłużne zagłębienia utworzone w wyniku erozyjnej działalności wody płynącej pod lądolodem. Dziś często są wypełnione wodą, tworząc charakterystyczne jeziora rynnowe.

Eratyki (głazy narzutowe) to fragmenty skał przyniesione przez lądolód z Półwyspu Skandynawskiego. Obszar moreny dennej powstał, gdy w czasie topnienia lądolodu osadzał się materiał zgromadzony na jego powierzchni i w jego wnętrzu.

Warto wiedzieć! Lodowce górskie zmieniały kształt dolin w Tatrach, a w mniejszym stopniu również w Karkonoszach, tworząc charakterystyczne doliny o kształcie litery U.

Ukształtowanie powierzchni Polski

Nasza Polska ma bardzo zróżnicowaną rzeźbę terenu, ale przeważają w niej obszary nizinne. Stanowią one aż 3/4 terytorium kraju! To sprawia, że średnia wysokość Polski wynosi tylko 173 m n.p.m., co jest wartością niższą od średniej wysokości Europy (292 m n.p.m.).

Najniżej położone miejsce w Polsce (2,2 m p.p.m.) znajduje się na Żuławach Wiślanych w okolicy miejscowości Marzęcino. Jest to depresja, czyli teren położony poniżej poziomu morza. Z kolei najwyższym szczytem są Rysy (2499 m n.p.m.) w Tatrach.

Cały obszar naszego kraju jest nachylony w kierunku północno-zachodnim, co ma wpływ na kierunek biegu większości rzek.

Zapamiętaj! Polska dzieli się na sześć pasów ukształtowania terenu: pobrzeża, pojezierza, niziny środkowopolskie, wyżyny polskie, kotliny podkarpackie i góry. Ta pasowość ma ogromny wpływ na klimat i roślinność w różnych częściach kraju.

Czynniki kształtujące klimat Polski

Dlaczego w Polsce mamy taką, a nie inną pogodę? Odpowiedź kryje się w kilku ważnych czynnikach! Pierwszym z nich jest ilość energii słonecznej docierającej do powierzchni. Polska leży między 48°N a 55°N szerokości geograficznej północnej, co sprawia, że dociera do niej umiarkowana ilość energii słonecznej.

Drugim kluczowym czynnikiem jest położenie Polski w środkowej części Europy, między Oceanem Atlantyckim a Azją. To właśnie dlatego nasz klimat ma cechy przejściowe między klimatem morskim a kontynentalnym. Wpływ na to ma również położenie nad Morzem Bałtyckim.

Ukształtowanie powierzchni to kolejny ważny czynnik. Od niego zależy rozkład opadów i wartości temperatury powietrza - im wyżej, tym chłodniej i więcej opadów.

Masy powietrza to fragmenty atmosfery o podobnej temperaturze i wilgotności. Nad Polskę napływają różne masy powietrza, które kształtują naszą pogodę:

• PPm (polarne morskie) - przynoszą zimą ocieplenie i odwilż, latem ochłodzenie i deszcze
• PZm (zwrotnikowe morskie) - ciepłe i wilgotne, powodują burze
• PZk (zwrotnikowe kontynentalne) - przynoszą upały i suszę
• PPk (polarne kontynentalne) - zimą dają mrozy, latem upały
• PA (arktyczne) - powodują przymrozki i ochłodzenia

Ciekawostka klimatyczna: Ciśnienie atmosferyczne to nacisk, który wywiera powietrze na powierzchnię Ziemi. Jego wartość podaje się w hektopaskalach (hPa) i ma ogromny wpływ na naszą pogodę i samopoczucie!

Cechy klimatu Polski

Polska leży w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego. To oznacza, że mamy wyraźne cztery pory roku i zmienną pogodę - czasem możemy doświadczyć "czterech pór roku w jeden dzień"!

Średnia roczna temperatura powietrza w Polsce waha się od 6,5°C na chłodniejszym Pojezierzu Suwalskim do 8,5°C w cieplejszej zachodniej części kraju. W najwyższych partiach gór średnia temperatura wynosi około 0°C.

Najzimniejszym miesiącem jest zwykle styczeń, a najcieplejszym lipiec. Różnica między średnią temperaturą tych miesięcy to amplituda temperatury. Na zachodzie Polski wynosi ona około 19°C, a na wschodzie przekracza 22°C. To pokazuje, że wschodnia część kraju ma bardziej kontynentalny klimat.

W Polsce wyróżniamy sześć termicznych pór roku:

• przedwiośnie $0-5°C$
• wiosna $5-15°C$
• lato (powyżej 15°C)
• jesień $15-5°C$
• przedzimie $0-5°C$
• zima (poniżej 0°C)

Pamiętaj! Średnia dobowa temperatura powietrza to uśredniona wartość ze wszystkich pomiarów dokonanych w ciągu doby. To ona decyduje o tym, jaką porę roku mamy w danym dniu.

Temperatury i opady w Polsce

Z temperaturą powietrza wiąże się długość okresu wegetacyjnego - czasu, w którym rośliny mogą rosnąć i rozwijać się. Jest to ta część roku, gdy średnia dobowa temperatura przekracza 5°C.

W Polsce okres wegetacyjny jest zróżnicowany: od 190 dni na chłodniejszym Pojezierzu Suwalskim do 225 dni w zachodniej części kraju i w Kotlinie Sandomierskiej. W wyższych partiach gór trwa on tylko około 100 dni, co znacznie ogranicza możliwość uprawy roślin.

Średnia roczna suma opadów atmosferycznych w Polsce wynosi około 600 mm. Najwięcej deszczu i śniegu spada w górach - w Tatrach średnia roczna suma opadów wynosi około 1800 mm! Z kolei najmniejsze opady występują na Pojezierzu Wielkopolskim i Nizinie Mazowieckiej (poniżej 550 mm/rok).

Te różnice w opadach mają ogromny wpływ na rolnictwo i gospodarkę wodną w poszczególnych regionach Polski.

Wskazówka: Czy wiesz, że w niektórych regionach Polski występują zjawiska tzw. "cienia opadowego"? Oznacza to, że za wysokimi górami opady są znacznie mniejsze, ponieważ większość wilgoci pozostaje po nawietrznej stronie wzniesień!

Wody powierzchniowe Polski i Europy

Większość rzek w naszym kraju ma zasilanie deszczowo-śnieżne. Oznacza to, że woda w nich pochodzi głównie z opadów deszczu oraz z topniejącego śniegu. Ich przepływ zmienia się w zależności od pory roku.

Rzeki w zachodniej i południowej Europie (np. Loara, Ebro) zwiększają przepływ zimą, gdy następuje wzrost opadów i zmniejsza się parowanie. To odmienny rytm niż w przypadku polskich rzek, które mają największe przepływy wiosną.

Około 2/3 obszaru Europy należy do zlewiska Oceanu Atlantyckiego, a 1/5 do zlewiska Morza Kaspijskiego. Najdłuższą rzeką Europy jest Wołga (3531 km), a kolejne pod względem długości to Dunaj, Ural i Dniepr.

Największym jeziorem na kontynencie europejskim jest Ładoga o powierzchni 18,4 tys. km². Drugim pod względem wielkości jest Onega, a trzecim Wener.

Ciekawostka hydrologiczna: Polska leży głównie w dorzeczu Wisły i Odry, które razem obejmują ponad 90% powierzchni kraju. Nasze rzeki płyną przeważnie z południa na północ, co wynika z ukształtowania powierzchni.