Charakterystyka ukształtowania powierzchni i klimatu Polski – Notatka geograficzna

Ukształtowanie powierzchni Polski

Powierzchnia naszego kraju jest bardzo zróżnicowana pod względem wysokości. Aż 91,3% obszaru Polski to tereny leżące poniżej 300 m n.p.m., a tylko 0,2% stanowią obszary powyżej 1000 m n.p.m. Najniżej położonym punktem jest Raczki Elbląskie $-2,2 m n.p.m.$, a najwyższym - Rysy (2499 m n.p.m.).

Na ukształtowanie powierzchni Polski największy wpływ miały dwa główne czynniki. Na południu były to ruchy górotwórcze, a w północnej i środkowej części kraju - działalność lodowców. Inne czynniki to grawitacja (ruchy masowe), wody płynące, wiatr oraz procesy morskie.

Rzeźba terenu Polski ma charakterystyczne cechy: nachylenie powierzchni w kierunku północno-zachodnim (co decyduje o kierunku biegu większości rzek) oraz pasowy układ. Wyróżniamy sześć głównych pasów: pas pobrzeży (z klifami i mierzejami), pas pojezierzy (z jeziorami polodowcowymi), pas nizin (z równinami), pas wyżyn (z wąwozami lessowymi), pas kotlin (tereny równinne) oraz pas gór (ze stromymi stokami).

Ciekawostka: Pasowy układ rzeźby Polski jest wyjątkowy w Europie i powoduje, że przemierzając kraj z północy na południe, możemy obserwować coraz starsze formy terenu - od młodoglacjalnych na północy po starsze formy górotwórcze na południu.

Zlodowacenia i ich wpływ na rzeźbę Polski

Zlodowacenia to okresy, kiedy klimat się oziębiał, a lodowce zwiększały swój zasięg (glacjał). Między nimi występowały okresy ocieplenia, kiedy lodowce się cofały (interglacjał). Polska doświadczyła kilku zlodowaceń, które miały ogromny wpływ na ukształtowanie powierzchni.

Najstarsze to zlodowacenia południowopolskie (San, krakowskie), następnie środkowopolskie (Odry), a najmłodsze - północnopolskie (Wisły, bałtyckie). Północna część Polski była objęta wszystkimi zlodowaceniami, dlatego ma największą grubość pokrywy śnieżnej i najwięcej jezior polodowcowych. Obszar ten nazywamy młodoglacjalnym.

W pasie nizin dominuje krajobraz staroglacjalny, dla którego charakterystyczna jest denudacja - proces obniżania i wyrównywania powierzchni terenu. W jego wyniku wzgórza morenowe stały się niższe, a jeziora wypełniły się osadami.

Działalność lodowców pozostawiła po sobie liczne formy terenu. Akumulacyjna działalność lodu utworzyła moreny czołowe, denne i głazy narzutowe. Wody lodowcowe utworzyły formy erozyjne (rynny podlodowcowe, pradoliny) oraz akumulacyjne (sandry, kemy, ozy, drumliny).

Warto wiedzieć: Charakterystyczne dla krajobrazu młodoglacjalnego północnej Polski są głazy narzutowe - ogromne kamienie przyniesione przez lodowiec ze Skandynawii. Największy w Polsce głaz narzutowy "Trygław" waży około 250 ton!

Klimat peryglacjalny

W okresie zlodowaceń na terenach przyległych do lodowca panował specyficzny klimat peryglacjalny. Charakteryzował się on niskimi temperaturami, co powodowało brak roślinności, oraz silnymi wiatrami wiejącymi od strony lodowców.

Te szczególne warunki przyczyniły się do powstania charakterystycznych form terenu. Należą do nich wydmy śródlądowe, które są formami eolicznymi (utworzonymi przez wiatr). Wiatr przyczyniał się również do tworzenia pokryw lessowych - drobnych osadów nawiewanych z przedpola lodowca.

W klimacie peryglacjalnym powstawały także gołoborza - rumowiska skalne powstałe w wyniku wietrzenia mrozowego. Widoczne są one do dzisiaj np. na Łysej Górze w Górach Świętokrzyskich.

Ciekawostka: Less to skała osadowa o żółtawym kolorze, bardzo żyzna i podatna na erozję. Na obszarach pokrytych lessem (np. Wyżyna Lubelska) powstają charakterystyczne wąwozy lessowe, które mogą osiągać głębokość nawet kilkunastu metrów!

Klimat Polski

Polska leży w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego, który charakteryzuje się różnicami między wschodnimi a zachodnimi częściami kraju oraz zmiennością i nieprzewidywalnością warunków pogodowych. Taki klimat jest wynikiem położenia Polski między Oceanem Atlantyckim a kontynentalną Azją.

Pogodę w Polsce kształtują różne masy powietrza. Najczęściej napływa do nas powietrze polarne morskie (45-60% dni w roku), które latem przynosi ochłodzenie i opady, a zimą ocieplenie i opady deszczu lub śniegu. Drugim pod względem częstości jest powietrze polarne kontynentalne $30-40$, które latem zapewnia ciepłą i słoneczną pogodę, a zimą silne mrozy.

Rzadziej występują masy powietrza arktycznego $4-10$, które wiosną i jesienią powodują ochłodzenie i przymrozki, a zimą mroźną pogodę. Najmniej często dociera do nas powietrze zwrotnikowe morskie i kontynentalne (po około 1%), które może przynosić upały, burze i gwałtowne ulewy latem.

Zapamiętaj: Przejściowość klimatu Polski oznacza, że pogoda może się szybko zmieniać. Dlatego często mówimy, że w Polsce "cztery pory roku mogą wystąpić w ciągu jednego tygodnia", szczególnie wiosną i jesienią!

Pory roku i zjawiska klimatyczne

W Polsce wyróżniamy aż sześć pór roku! Oprócz klasycznych czterech (wiosna: 5-15°C, lato: powyżej 15°C, jesień: 5-15°C, zima: poniżej 0°C), mamy także przedwiośnie $0-5°C$ i przedzimie $0-5°C$. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec, a najzimniejsze to styczeń i luty.

Opady w Polsce występują przez cały rok i dzielą się na trzy typy. Opady frontalne tworzą się w strefach frontów atmosferycznych, opady konwekcyjne powstają przez wznoszenie się ogrzanego powietrza (letnie burze), a opady orograficzne są związane z napotykaniem przez masy powietrza bariery wzniesień.

Ważnym wskaźnikiem dla rolnictwa jest okres wegetacyjny - czas, gdy średnia dobowa temperatura przekracza 5°C. W Polsce trwa on od około 190 do 225 dni. Najdłużej na zachodzie (225 dni), krócej na wschodzie $210-220 dni$, a najkrócej na północnym zachodzie (mniej niż 200 dni).

Wśród interesujących zjawisk klimatycznych występujących w Polsce warto wymienić bryzę (dzienną i nocną) występującą nad morzem oraz efekt fenowy, czyli ocieplenie powietrza po zawietrznej stronie gór, obserwowany szczególnie w Tatrach, gdy wieje wiatr halny.

Warto wiedzieć: Efekt fenowy w Tatrach powoduje nagłe ocieplenie, które może sięgać nawet 10°C w ciągu kilku godzin! Zjawisko to często powoduje topnienie śniegu i zwiększa ryzyko lawin.