Zróżnicowanie Przyrodnicze Polski - Notatka z Oblicza Geografii 3

Budowa geologiczna Polski

Polska leży na pograniczu trzech głównych jednostek tektonicznych, co nadaje jej wyjątkowy charakter geologiczny. Na terenie naszego kraju spotykają się: platforma wschodnioeuropejska, obszar fałdowań paleozoicznych oraz obszar fałdowań alpejskich.

Nasz kraj można podzielić na kilka megaregionów należących do trzech dużych jednostek. W obrębie Pozaalpejskiej Europy Środkowej znajdują się Niż Środkowoeuropejski, Masyw Czeski i Wyżyny Polskie. Do Niżu Wschodnioeuropejskiego zaliczamy Niż Wschodniobałtycko-Białoruski oraz Wyżyny Ukraińskie. Ostatnią jednostkę tworzą Karpaty, Podkarpacie i Nizina Panońska.

Na platformie wschodnioeuropejskiej wyróżniamy wzniesienia (gdy fundament krystaliczny jest płytko) oraz obniżenia (gdy fundament zalega głęboko). W obszarze fałdowań paleozoicznych znajdują się m.in. Sudety, Góry Świętokrzyskie oraz różne monokliny i niecki. Z kolei w obszarze fałdowań alpejskich zlokalizowane są Karpaty oraz Zapadlisko przedkarpackie.

Warto zapamiętać! Polska leży na styku trzech wielkich jednostek tektonicznych, co zdecydowało o różnorodności jej krajobrazu i bogactwie surowców mineralnych.

Historia geologiczna i surowce mineralne Polski

Przeszłość geologiczna Polski jest fascynującą opowieścią o formowaniu się naszego kraju przez miliardy lat. W najstarszych okresach (prekambrze) powstał fundament platformy wschodnioeuropejskiej. W paleozoiku doszło do kaledońskich i hercyńskich ruchów górotwórczych, które uformowały Góry Świętokrzyskie i Sudety, a także doprowadziły do powstania złóż węgla kamiennego.

Mezozoik przyniósł powstanie geosynkliny karpackiej oraz liczne transgresje morskie, które doprowadziły do tworzenia się wapieni. W kenozoiku alpejskie ruchy górotwórcze doprowadziły do sfałdowania i wypiętrzenia Karpat oraz powstania wielu cennych złóż surowców.

Polska jest bogata w różnorodne surowce mineralne, które dzielimy na cztery główne kategorie:

• Surowce energetyczne: węgiel kamienny (Górnośląskie Zagłębie Węglowe), węgiel brunatny (Zagłębie Bełchatowskie), ropa naftowa i gaz ziemny
• Surowce metaliczne: rudy miedzi (Dolny Śląsk), rudy cynku i ołowiu (okolice Górnośląskiego Zagłębia Węglowego)
• Surowce chemiczne: siarka (okolice Tarnobrzega), sól kamienna (przedpole Karpat, Kujawy)
• Surowce skalne: gips, anhydryt, kamienie drogowe i budowlane, kreda, gliny, żwir i piasek

Ciekawostka! Złoża mineralne występują w różnych formach, takich jak pokłady, wysady, żyły, gniazda, konkrecje i soczewki - każda z nich powstała w innych warunkach geologicznych.

Surowce mineralne i ukształtowanie powierzchni Polski

Wśród surowców chemicznych w Polsce znajdują się siarka (Tarnobrzeg, Staszów) wykorzystywana do produkcji nawozów i środków ochrony roślin oraz sól kamienna (przedpole Karpat, Kujawy), niezbędna w przemyśle chemicznym i spożywczym.

Do surowców skalnych zaliczamy m.in. gips i anhydryt (Niecka Nidziańska, Dolny Śląsk), kamienie drogowe i budowlane (dolnośląskie, świętokrzyskie), a także powszechnie występujące piaski i żwiry. Te materiały są fundamentem polskiego budownictwa i drogownictwa.

Polska jest krajem nizinnym - aż 91,3% powierzchni leży poniżej 300 m n.p.m. Najwyższy punkt to Rysy (2499 m n.p.m.), a najniższy to Marzęcino (2,2 m p.p.m.). Rzeźba terenu Polski ma wyraźny układ pasowy od północy na południe:

• Pas pobrzeży - nizinne tereny nad Bałtykiem
• Pas pojezierzy - z licznymi jeziorami polodowcowymi
• Pas nizin - płaskie obszary z dolinami rzecznymi
• Pas wyżyn - o zróżnicowanej rzeźbie zależnej od budowy geologicznej
• Pas kotlin - obniżenia między Karpatami a wyżynami
• Pasma gór - Karpaty i Sudety o wysokogórskiej rzeźbie

Uwaga! Współczesna rzeźba Polski to efekt zarówno procesów naturalnych, jak i działalności człowieka (górnictwo, rolnictwo). Charakterystyczne jest nachylenie powierzchni kraju w kierunku północno-zachodnim.

Zlodowacenia i klimat Polski

Dzisiejsza rzeźba terenu Polski została w dużym stopniu ukształtowana przez zlodowacenia. Podczas glacjałów (okresów ochłodzenia) lądolód nasuwał się na tereny Polski, a podczas interglacjałów (okresów ocieplenia) cofał się. Największy zasięg miały zlodowacenia południowopolskie (Sanu i Krakowskie), kiedy to lądolód dotarł aż do Karpat.

Formy polodowcowe są najlepiej zachowane na północy kraju, gdzie występuje rzeźba młodoglacjalna z morenami czołowymi, rynnami i jeziorami. Na nizinach dominuje rzeźba staroglacjalna, bardziej zniszczona przez późniejsze procesy. Lądolód utworzył charakterystyczne formy terenu: moreny, głazy narzutowe, rynny podlodowcowe i pradoliny.

W Polsce występuje klimat umiarkowany ciepły przejściowy o następujących cechach:

• Przejściowość - położenie między Atlantykiem a kontynentem azjatyckim
• Zmienność i nieprzewidywalność pogody

Na klimat Polski wpływają różne czynniki:

• Meteorologiczne: masy powietrza (głównie polarne morskie i kontynentalne) oraz ośrodki baryczne (Niż Islandzki, Wyż Azorski)
• Niemeteorologiczne: szerokość geograficzna, rzeźba terenu, prądy morskie, pokrycie terenu i działalność człowieka

Warto wiedzieć! Klimat Polski jest bardziej kontynentalny na wschodzie (większe amplitudy temperatur) i bardziej morski na zachodzie. Granicę między nimi wyznacza izoamplituda 20°C.

Elementy klimatu i zasoby wodne Polski

Klimat Polski charakteryzują zróżnicowane elementy pogodowe. Temperatura w naszym kraju spada wraz z wysokością (o 0,6°C na każde 100 m) i zmienia się sezonowo - najcieplejszy miesiąc to lipiec, a najchłodniejsze styczeń i luty. Widoczne są różnice między zachodnią częścią Polski (łagodniejszy klimat morski) a wschodnią (wpływy kontynentalne).

Opady atmosferyczne wynoszą średnio ponad 600 mm rocznie. Najwięcej pada w górach, najmniej na Pojezierzu Kujawskim i Wielkopolskim. Okres wegetacyjny (dni ze średnią temperaturą co najmniej 5°C) trwa od 195 dni na północnym-wschodzie do ponad 220 dni na zachodzie i południu.

Polska należy do krajów o ubogich zasobach wodnych. Główne przyczyny to:

• Przyrodnicze: niewielkie opady, duże parowanie, bezśnieżne zimy
• Antropogeniczne: nadmierna eksploatacja wód, osuszanie terenów podmokłych, zanieczyszczenia

Charakterystyczną cechą polskich rzek jest asymetria dorzeczy Wisły i Odry - ich prawobrzeżne części są dużo większe niż lewobrzeżne. 99,81% terytorium Polski należy do zlewiska Morza Bałtyckiego. Rzeki mają ustrój deszczowo-śnieżny, co oznacza wysokie stany wód wiosną i latem.

Pamiętaj! Mimo że woda pokrywa znaczną część Polski (Bałtyk, rzeki, jeziora), nasz kraj zmaga się z problemem niedoboru wody, zwłaszcza w okresach suchych.

Jeziora w Polsce i Morze Bałtyckie

W Polsce jest ponad 7 tysięcy jezior o powierzchni powyżej 1 ha, a jeziorność kraju wynosi 0,9%. Są one rozmieszczone nierównomiernie - najwięcej (48%) znajduje się na Pojezierzu Pomorskim, a największą jeziornością (około 7%) odznacza się Pojezierze Mazurskie, gdzie leży największe jezioro - Śniardwy (113,4 km²). Najgłębszym jeziorem jest Hańcza (108,5 m) na Pojezierzu Suwalskim.

Polskie jeziora mają różne pochodzenie. Występują tu jeziora rynnowe (wąskie, długie, powstałe w wyniku erozji podlodowcowej), morenowe (utworzone w obniżeniach moren), cyrkowe (w górach), krasowe, zakolowe (starorzecza) oraz przybrzeżne.

Jeziora pełnią ważne funkcje:

• Retencyjną (magazynują wodę)
• Klimatyczną (wyrównują temperatury)
• Krajobrazową i rekreacyjną
• Gospodarczą (źródło wody dla przemysłu i rolnictwa)

Podobne role pełnią również zbiorniki sztuczne (antropogeniczne).

Morze Bałtyckie to płytkie morze śródziemne o powierzchni 415 tys. km² i średniej głębokości 52 m. Ma urozmaiconą linię brzegową z wieloma wyspami, półwyspami i zatokami. Jest to morze słonawe (zasolenie 7-8‰) i chłodne (latem temperatura przekracza zaledwie 17°C).

Ważne! Morze Bałtyckie jest jednym z najbardziej zanieczyszczonych mórz świata ze względu na dodatni bilans wodny, niewielką pojemność i wysoki poziom rozwoju przemysłu w krajach nadbałtyckich.

Powstanie i stan Morza Bałtyckiego

Morze Bałtyckie przeszło fascynującą ewolucję od czasu ostatniego zlodowacenia. Początkowo było Bałtyckim Jeziorem Lodowym, później przekształciło się w Morze Yoldiowe, następnie w Jezioro Ancylusowe, a w końcu w Morze Litorynowe, które dało początek dzisiejszemu Bałtykowi.

Współczesny Bałtyk charakteryzuje się urozmaiconą linią brzegową z licznymi wyspami (Zelandia, Gotlandia, Fiona, Sarema, Olandia), półwyspami i zatokami (Zatoka Botnicka, Zatoka Fińska, Zatoka Ryska). Jest to morze słonawe, ze średnim zasoleniem wynoszącym zaledwie 7-8‰, znacznie niższym niż oceany (35‰).

Bałtyk należy do mórz chłodnych - temperatura wody latem przekracza zaledwie 17°C, a zimą północna część morza zamarza. Niestety, jest to także jedno z najbardziej zanieczyszczonych mórz świata. Jego duża podatność na antropopresję wynika z kilku czynników:

• Dodatniego bilansu wodnego (więcej wody wpływa niż odparowuje)
• Stosunkowo niewielkiej pojemności zbiornika
• Wysokiego poziomu rozwoju przemysłu i rolnictwa w krajach nadbałtyckich

Ciekawostka! Morze Bałtyckie jest jednym z najmłodszych mórz na Ziemi - w obecnej formie istnieje zaledwie od około 7000 lat, co w skali geologicznej jest bardzo krótkim okresem.