Wzrost potęgi sąsiadów Rzeczypospolitej

Sąsiedzi Polski w XVIII wieku systematycznie wzmacniali swoją pozycję, podczas gdy Rzeczpospolita pogrążała się w kryzysie. Rosja, Prusy i Austria przeprowadzały skuteczne reformy, rozbudowywały armie i zdobywały nowe terytoria.

Rosja za Piotra Wielkiego przeszła ogromną modernizację. Car zreformował administrację, podzielił kraj na gubernie i wprowadził hierarchię urzędów. Zastąpił tradycyjną Dumę bojarską podległym sobie Senatem Rządzącym i utworzył nowoczesną armię oraz flotę. Jego następczyni Katarzyna II kontynuowała politykę rozwoju, prowadząc jednocześnie politykę podbojów.

Prusy pod rządami Fryderyka Wilhelma I, a później Fryderyka II Wielkiego, stały się potęgą militarną. Hohenzollernowie stworzyli sprawną administrację, zlikwidowali szlachecki samorząd i rozbudowali armię. Fryderyk II wprowadził również reformy oświeceniowe - usprawnił sądy, zakazał tortur i wprowadził powszechny obowiązek szkolny.

Warto zapamiętać! Wszystkie trzy mocarstwa ościenne wprowadzały reformy oświeceniowe, które wzmacniały ich państwa, podczas gdy Rzeczpospolita pozostawała w tyle z przestarzałym ustrojem i słabą władzą centralną.

Austria za czasów Marii Teresy i Józefa II również przeprowadziła istotne reformy - stworzono centralny rząd, zniesiono poddaństwo chłopów, ograniczono wpływy Kościoła i wprowadzono tolerancję religijną. Te zmiany sprawiły, że monarchia habsburska rosła w siłę.

Początki panowania Augusta II Mocnego

Kiedy zmarł Jan III Sobieski, o koronę polską walczyli Franciszek Ludwik Conti i Fryderyk August Wettin. Choć większość szlachty poparła francuskiego kandydata, to elektor saski, dzięki łapówkom i przybyciu z wojskiem, został koronowany jako August II w 1697 roku. Zapoczątkowało to unię personalną Polski z Saksonią.

August II (1670-1733) miał ambitne plany - chciał wzmocnić władzę królewską, połączyć Polskę z Saksonią i zapewnić dziedziczność tronu swoim potomkom. Był władcą energicznym i zdeterminowanym, choć jego rządy oceniane są różnie przez historyków.

Niedługo po objęciu władzy, August II wciągnął Rzeczpospolitą w wielką wojnę północną (1700-1721). Chciał przejąć od Szwecji Inflanty, by utworzyć tam swoje dziedziczne księstwo. W konflikt zaangażowane były głównie wojska saskie, choć walki toczyły się na terenach polskich.

Wojna ta doprowadziła do głębokiego kryzysu w Rzeczypospolitej. Gdy szwedzki król Karol XII zaczął odnosić zwycięstwa, część szlachty zawiązała konfederację warszawską i w 1704 roku detronizowała Augusta II, wybierając na króla Stanisława Leszczyńskiego. Zwolennicy Augusta utworzyli konfederację sandomierską, co doprowadziło do wojny domowej.

Pamiętaj! Przełomowym momentem wojny północnej była bitwa pod Połtawą w 1709 roku, gdzie wojska rosyjskie rozbiły Szwedów. To wydarzenie umożliwiło Augustowi II powrót na tron polski.

Po klęsce Szwedów, Stanisław Leszczyński stracił wsparcie i uciekł z kraju. August II wrócił na tron, ale wojna osłabiła Rzeczpospolitą i uzależniła ją od sąsiednich mocarstw, szczególnie Rosji, której wojska coraz częściej ingerowały w sprawy polskie.

Sejm Niemy i jego następstwa

Wprowadzenie przez Augusta II saskich wojsk do Polski wywołało gwałtowny sprzeciw szlachty. Magnaci i szlachta obawiali się, że król użyje armii do wzmocnienia swojej władzy, a dodatkowo wojska saskie dopuszczały się rabunków i gwałtów na ludności cywilnej.

W 1715 roku szlachta zawiązała konfederację tarnogrodzką, żądając usunięcia saskich żołnierzy z kraju. Co ciekawe, konfederaci poprosili o mediację cara Piotra I, co pokazuje rosnące wpływy Rosji w Rzeczypospolitej. Car skorzystał z okazji i wysłał swoje wojska do Polski, wymuszając kompromis między królem a szlachtą.

Porozumienie zostało zatwierdzone na sejmie w 1717 roku, który przeszedł do historii jako Sejm Niemy. Nazwa wzięła się stąd, że obrady trwały tylko jeden dzień, a posłowie nie mogli zabierać głosu - musieli milcząco zaakceptować wcześniej ustalone postanowienia.

Sejm Niemy wprowadził istotne zmiany:

• utworzono stałą armię liczącą 24 tysiące żołnierzy
• ustalono zasady funkcjonowania unii polsko-saskiej
• zakazano wprowadzania saskich wojsk na terytorium Polski
• ograniczono uprawnienia hetmanów i sejmików
• wprowadzono ograniczenia praw politycznych dla innowierców

Najważniejsze! Sejm Niemy symbolicznie oznaczał utratę suwerenności Rzeczypospolitej - po raz pierwszy obce mocarstwo (Rosja) wystąpiło jako gwarant polskiego ustroju.

Wielka wojna północna zakończyła się pokojem w Nystad w 1721 roku, który umocnił pozycję Rosji i Prus. Rzeczpospolita stała się faktycznie zależna od decyzji podejmowanych przez sąsiednie mocarstwa. W 1732 roku Rosja, Austria i Prusy podpisały traktat Loewenwolda, określający wspólną strategię na wypadek kolejnego bezkrólewia w Polsce - pokazuje to, jak bardzo osłabiona była polska państwowość.

Panowanie Augusta III i próby reform

Po śmierci Augusta II w 1733 roku doszło do podwójnej elekcji. Większość szlachty poparła Stanisława Leszczyńskiego, jednak Rosja i Austria sprzeciwiły się temu wyborowi. Rosyjskie wojska wkroczyły do Warszawy, wymuszając ponowne głosowanie, w którym zwyciężył syn Augusta II. W 1734 roku koronowano go na króla Polski jako Augusta III.

August III (1696-1763) prowadził ostrożną politykę, starając się nie pogłębiać kryzysu państwa. Najnowsze badania pokazują, że nie był władcą nieudolnym, jak twierdzono dawniej - dobrze orientował się w sytuacji politycznej i podejmował samodzielne decyzje. Jego panowanie utrudniał konflikt między dwoma stronnictwami magnackimi: Familią Czartoryskich (prorosyjską) i Potockimi (profrancuskimi).

Efektem tej rywalizacji był całkowity paraliż parlamentarny - przez 30 lat panowania Augusta III tylko jeden sejm nie został zerwany przez liberum veto! Mimo to okres saski nie był tylko czasem upadku - kraj rozwijał się demograficznie i gospodarczo, a co ważne, uniknął udziału w wojnach.

W czasach saskich pojawiły się również istotne projekty reform ustrojowych. Stanisław Leszczyński w dziele "Głos wolny wolność ubezpieczający" proponował ograniczenie liberum veto i powiększenie armii. Stanisław Poniatowski w "Liście ziemianina" postulował reformę podatków i ochronę miast. Najdalej idące zmiany proponował Stanisław Konarski, który w dziele "O skutecznym rad sposobie" żądał całkowitego zniesienia liberum veto.

Ciekawostka! Mimo powszechnej opinii o "czasach saskich" jako okresie upadku, właśnie wtedy powstały pierwsze nowoczesne instytucje edukacyjne jak Collegium Nobilium założone w 1740 roku przez Stanisława Konarskiego.

Te programy reform pokazują, że w społeczeństwie szlacheckim istniała świadomość kryzysu państwa i pojawiały się pomysły na jego naprawę. Niestety, wprowadzenie tych projektów w życie uniemożliwiały liberum veto oraz ingerencja państw ościennych, które nie chciały dopuścić do wzmocnienia Rzeczypospolitej.