Polska pod okupacją

Niemcy i Związek Radziecki podzielili między siebie Polskę na mocy traktatu o granicach i przyjaźni z 28 września 1939 roku. Granica przebiegała wzdłuż rzek San-Narew-Bug.

Niemcy prowadzili brutalne akcje wymierzone w Polaków. Stworzyli volkslistę (listę zdrajców polskiego narodu) oraz przeprowadzili akcję AB, której celem była zagłada polskich elit. W ramach akcji Kraków aresztowano profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego.

ZSRS dążył do sowietyzacji zajętych terenów poprzez przymusowe nadanie obywatelstwa sowieckiego (pasportyzacja) oraz nacjonalizację i kolektywizację gospodarki. Jedną z najstraszniejszych zbrodni sowieckich była zbrodnia katyńska przeprowadzona w kwietniu i maju 1940 roku.

Warto zapamiętać! Obie okupacje miały na celu zniszczenie polskiej tożsamości narodowej poprzez eliminację inteligencji i narzucenie obcych systemów politycznych.

Polskie władze na uchodźstwie

Po klęsce wrześniowej utworzono polski rząd na uchodźstwie. Prezydentem został Władysław Raczkiewicz, a premierem generał Władysław Sikorski.

30 lipca 1941 roku podpisano układ Sikorski-Majski, który zakładał udzielanie sobie wzajemnej pomocy w walce z Niemcami oraz utworzenie polskiej armii na terenie ZSRR. Niestety, Stalin później oskarżył Polaków o współpracę z III Rzeszą i zerwał stosunki dyplomatyczne.

4 lipca 1943 roku doszło do tragicznej katastrofy lotniczej, w której zginął premier Sikorski. W kraju działała podziemna armia - początkowo jako Związek Walki Zbrojnej (ZWZ), później przemianowana na Armię Krajową (AK) pod dowództwem generała Stefana Roweckiego.

Ciekawostka! Mimo przebywania poza krajem, polski rząd na uchodźstwie był uznawany przez większość państw alianckich jako legalny przedstawiciel Polski.

Polski ruch oporu

Polskie podziemie przeprowadziło wiele brawurowych akcji. Akcja "Wieniec" z 7/8 października 1942 roku miała na celu wysadzenie wszystkich linii kolejowych wychodzących z Warszawy. W marcu 1943 roku przeprowadzono akcję "Meksyk II", a 1 lutego 1944 roku udaną akcję "Kutschera", eliminując niemieckiego generała SS.

Polski ruch oporu nie ograniczał się tylko do walki zbrojnej. Utworzono Polskie Państwo Podziemne z rozbudowanymi strukturami politycznymi, administracyjnymi i wojskowymi. Działały departamenty informacji, oświaty i kultury.

Ważną rolę w ruchu oporu pełniły Szare Szeregi - konspiracyjne struktury polskiego harcerstwa. Młodzi ludzie, mimo swojego wieku, odważnie włączali się w walkę z okupantem.

Zapamiętaj! Polskie Państwo Podziemne było wyjątkowym zjawiskiem w okupowanej Europie - żaden inny kraj nie stworzył tak rozbudowanych tajnych struktur państwowych.

Wielkie akcje i powstania

W latach 1941-1942 Niemcy opracowali Generalny Plan Wschodni, zakładający wysiedlenie mieszkańców Polski, Litwy, Łotwy, Estonii, Białorusi i części Ukrainy.

W kwietniu 1943 roku wybuchło powstanie w getcie warszawskim - heroiczny zryw ludności żydowskiej przeciwko niemieckim okupantom. Latem tego samego roku doszło do tragedii na Wołyniu, gdzie ukraińscy nacjonaliści wymordowali tysiące Polaków.

W styczniu 1944 roku rozpoczęła się Akcja "Burza", której celem było włączenie oddziałów AK w walkę z Niemcami i współpraca z nadciągającą Armią Czerwoną. Kulminacją oporu przeciwko okupantowi stało się Powstanie Warszawskie, które trwało od 1 sierpnia do 2 października 1944 roku. Do jego wybuchu przyczyniła się ewakuacja niemieckiej administracji z Warszawy i nakaz stawienia się 100 tysięcy mężczyzn do prac fortyfikacyjnych.

Ważne! Powstanie Warszawskie było największą akcją zbrojną podziemia w okupowanej Europie, choć zakończyło się klęską i ogromnym zniszczeniem stolicy.

Koniec wojny i nowy ustrój

W komunistycznej Polsce utworzono Krajową Radę Narodową (KRN) pod przewodnictwem Bolesława Bieruta oraz Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN) kierowany przez Edwarda Osóbkę-Morawskiego.

Podczas konferencji wielkiej trójki zdecydowano o przesunięciu polskich granic na zachód oraz utworzeniu Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej (TRJN).

19 stycznia 1945 roku rozwiązano Armię Krajową. Decyzję tę podjął generał Leopold Okulicki, uznając, że dalsza działalność armii jest bezcelowa. W grudniu 1945 roku odbył się Proces Szesnastu przywódców polskiego państwa podziemnego, co było symbolicznym końcem niezależnego ruchu oporu.

W tym samym miesiącu utworzono Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej z Edwardem Osóbką-Morawskim, Władysławem Gomułką i Stanisławem Mikołajczykiem, co oznaczało początek komunistycznych rządów w Polsce.

Pamiętaj! Mimo formalnego zakończenia wojny, wielu żołnierzy podziemia kontynuowało walkę jako "żołnierze wyklęci", nie godząc się z sowiecką dominacją.