Hellada i Hellenowie

Starożytna Grecja (Hellada) była krajem górzystym i otoczonym morzem, co miało ogromny wpływ na jej rozwój. Przez takie ukształtowanie terenu powstały polis - państwa-miasta, które stanowiły centra polityczne i kulturowe.

Typowe greckie polis składało się z agory (głównego placu służącego jako miejsce handlu i spotkań) oraz akropolu (ufortyfikowanego wzgórza z świątyniami). To właśnie na agorze odbywały się zgromadzenia polityczne i najważniejsze uroczystości religijne.

Ograniczona ilość ziemi uprawnej zmusiła Greków do zostania świetnymi żeglarzami i poszukiwania nowych terenów. W VIII-VI wieku p.n.e. rozpoczęła się wielka kolonizacja - Grecy zakładali kolonie na wybrzeżach Morza Śródziemnego i Czarnego z powodu przeludnienia, sporów wewnętrznych i chęci wzbogacenia się.

Ciekawostka: Dzięki kolonizacji założono około 200 greckich kolonii, a kultura helleńska rozprzestrzeniła się na ogromnych obszarach - ten proces nazywamy hellenizacją.

Ateńska demokracja i Sparta

Ateńska demokracja $od słów "demos" - lud i "kratos" - władza$ ukształtowała się na przełomie VI i V wieku p.n.e. Dzięki reformom Solona i Klejstenesa o sprawach państwa mogli decydować wszyscy obywatele Aten (choć warto pamiętać, że nie wszyscy mieszkańcy mieli status obywatela).

Podstawą ateńskiej demokracji było zgromadzenie ludowe (eklezja), które podejmowało najważniejsze decyzje. Działały też: rada pięciuset, sąd ludowy (heliaja) oraz urząd stratega (dowódcy wojskowego). Jednym z najwybitniejszych strategów był Perykles, wielokrotnie wybierany na ten urząd.

W przeciwieństwie do demokratycznych Aten, Sparta (Lacedemon) była oligarchią stworzoną przez Likurga. Władza należała do dwóch królów, rady (geruzji) oraz pięciu eforów. Społeczeństwo spartańskie było ściśle podzielone na spartatów (obywateli), periojków $pół-obywateli$ i helotów (robotników bez praw).

Uwaga! Spartanie słynęli ze swojego wojskowego stylu życia i lakonicznego sposobu mówienia (krótko i treściwie) - stąd pochodzi określenie "lakoniczny" oznaczające precyzyjną, zwięzłą wypowiedź.

Wojny i podboje

Starożytna Grecja prowadziła wiele wojen. W wojnach grecko-perskich zasłynęły dwie bitwy: pod Maratonem (490 r. p.n.e.), gdzie Ateńczycy pod wodzą Miltiadesa pokonali Persów, oraz pod Termopilami (480 r. p.n.e.), gdzie Spartanie bohatersko stawiali opór armii Kserksesa.

Z bitwą pod Maratonem wiąże się historia biegacza, który przebiegł 42 km i 195 m do Aten, aby przekazać wieść o zwycięstwie. To właśnie od tej historii pochodzi nazwa współczesnego maratonu jako dyscypliny sportowej.

W IV wieku p.n.e. Macedonia pod wodzą Filipa II stała się potęgą i podporządkowała sobie państwa greckie. Jego syn, Aleksander Macedoński, ruszył na podbój Persji i odniósł szereg zwycięstw: nad rzeką Granikos (334 r. p.n.e.), pod Issos (333 r. p.n.e.) i pod Gaugamelą (331 r. p.n.e.).

Aleksander zmarł młodo, w wieku 33 lat, a jego imperium zostało podzielone między dowódców (diadochów). Rozpoczął się okres hellenizmu - rozprzestrzeniania się kultury greckiej na ogromnych obszarach, który trwał do 30 r. p.n.e.

Ciekawostka: Podboje Aleksandra Wielkiego nie tylko rozszerzyły granice świata greckiego, ale także doprowadziły do powstania fascynującej mieszanki kultur wschodu i zachodu.

Kultura starożytnej Grecji

Grecy stworzyli trzy charakterystyczne style architektoniczne: dorycki (prosty i masywny), joński (smuklejszy, z charakterystycznymi wolutami) oraz koryncki (najbardziej ozdobny, z motywem liści akantu). Te style kolumn do dziś inspirują architektów na całym świecie.

Starożytni Grecy bardzo cenili aktywność fizyczną i organizowali liczne zawody sportowe (agony). Miejscem treningów był gimnazjon, gdzie młodzi mężczyźni ćwiczyli zarówno umysł, jak i ciało.

Najważniejszymi zawodami sportowymi były igrzyska olimpijskie, odbywające się co cztery lata (okres między nimi nazywano olimpiadą). Podczas igrzysk rywalizowano w wielu konkurencjach, w tym w pentatlonie (pięcioboju) obejmującym rzut dyskiem, rzut oszczepem, skok w dal, bieg i zapasy.

Najbardziej brutalną dyscypliną był pankration - połączenie boksu i zapasów, w którym dozwolone były niemal wszystkie chwyty. Ta dyscyplina pokazuje, jak Grecy cenili zarówno atletyzm, jak i odwagę.

Warto wiedzieć: Podczas starożytnych igrzysk olimpijskich ogłaszano święty rozejm (ekecheiria), co oznaczało, że nawet wojujące ze sobą polis wstrzymywały działania wojenne, by sportowcy i widzowie mogli bezpiecznie podróżować na zawody.