Hellada i Hellenowie

Starożytna Grecja (Hellada) była krajem górzystym i otoczonym morzem, co miało ogromny wpływ na jej rozwój. Przez takie ukształtowanie terenu powstały polis - państwa-miasta, które stanowiły centra polityczne i kulturowe.

Typowe greckie polis składało się z agory (głównego placu służącego jako miejsce handlu i spotkań) oraz akropolu (ufortyfikowanego wzgórza z świątyniami). To właśnie na agorze odbywały się zgromadzenia polityczne i najważniejsze uroczystości religijne.

Ograniczona ilość ziemi uprawnej zmusiła Greków do zostania świetnymi żeglarzami i poszukiwania nowych terenów. W VIII-VI wieku p.n.e. rozpoczęła się wielka kolonizacja - Grecy zakładali kolonie na wybrzeżach Morza Śródziemnego i Czarnego z powodu przeludnienia, sporów wewnętrznych i chęci wzbogacenia się.

Ciekawostka: Dzięki kolonizacji założono około 200 greckich kolonii, a kultura helleńska rozprzestrzeniła się na ogromnych obszarach - ten proces nazywamy hellenizacją.

Ateńska demokracja i Sparta

Ateńska demokracja (od słów "demos" - lud i "kratos" - władza) ukształtowała się na przełomie VI i V wieku p.n.e. Dzięki reformom Solona i Klejstenesa o sprawach państwa mogli decydować wszyscy obywatele Aten (choć warto pamiętać, że nie wszyscy mieszkańcy mieli status obywatela).

Podstawą ateńskiej demokracji było zgromadzenie ludowe (eklezja), które podejmowało najważniejsze decyzje. Działały też: rada pięciuset, sąd ludowy (heliaja) oraz urząd stratega (dowódcy wojskowego). Jednym z najwybitniejszych strategów był Perykles, wielokrotnie wybierany na ten urząd.

W przeciwieństwie do demokratycznych Aten, Sparta (Lacedemon) była oligarchią stworzoną przez Likurga. Władza należała do dwóch królów, rady (geruzji) oraz pięciu eforów. Społeczeństwo spartańskie było ściśle podzielone na spartatów (obywateli), periojków (pół-obywateli) i helotów (robotników bez praw).

Uwaga! Spartanie słynęli ze swojego wojskowego stylu życia i lakonicznego sposobu mówienia (krótko i treściwie) - stąd pochodzi określenie "lakoniczny" oznaczające precyzyjną, zwięzłą wypowiedź.

Wojny i podboje

Starożytna Grecja prowadziła wiele wojen. W wojnach grecko-perskich zasłynęły dwie bitwy: pod Maratonem (490 r. p.n.e.), gdzie Ateńczycy pod wodzą Miltiadesa pokonali Persów, oraz pod Termopilami (480 r. p.n.e.), gdzie Spartanie bohatersko stawiali opór armii Kserksesa.

Z bitwą pod Maratonem wiąże się historia biegacza, który przebiegł 42 km i 195 m do Aten, aby przekazać wieść o zwycięstwie. To właśnie od tej historii pochodzi nazwa współczesnego maratonu jako dyscypliny sportowej.

W IV wieku p.n.e. Macedonia pod wodzą Filipa II stała się potęgą i podporządkowała sobie państwa greckie. Jego syn, Aleksander Macedoński, ruszył na podbój Persji i odniósł szereg zwycięstw: nad rzeką Granikos (334 r. p.n.e.), pod Issos (333 r. p.n.e.) i pod Gaugamelą (331 r. p.n.e.).

Aleksander zmarł młodo, w wieku 33 lat, a jego imperium zostało podzielone między dowódców (diadochów). Rozpoczął się okres hellenizmu - rozprzestrzeniania się kultury greckiej na ogromnych obszarach, który trwał do 30 r. p.n.e.

Ciekawostka: Podboje Aleksandra Wielkiego nie tylko rozszerzyły granice świata greckiego, ale także doprowadziły do powstania fascynującej mieszanki kultur wschodu i zachodu.

Kultura starożytnej Grecji

Grecy stworzyli trzy charakterystyczne style architektoniczne: dorycki (prosty i masywny), joński (smuklejszy, z charakterystycznymi wolutami) oraz koryncki (najbardziej ozdobny, z motywem liści akantu). Te style kolumn do dziś inspirują architektów na całym świecie.

Starożytni Grecy bardzo cenili aktywność fizyczną i organizowali liczne zawody sportowe (agony). Miejscem treningów był gimnazjon, gdzie młodzi mężczyźni ćwiczyli zarówno umysł, jak i ciało.

Najważniejszymi zawodami sportowymi były igrzyska olimpijskie, odbywające się co cztery lata (okres między nimi nazywano olimpiadą). Podczas igrzysk rywalizowano w wielu konkurencjach, w tym w pentatlonie (pięcioboju) obejmującym rzut dyskiem, rzut oszczepem, skok w dal, bieg i zapasy.

Najbardziej brutalną dyscypliną był pankration - połączenie boksu i zapasów, w którym dozwolone były niemal wszystkie chwyty. Ta dyscyplina pokazuje, jak Grecy cenili zarówno atletyzm, jak i odwagę.

Warto wiedzieć: Podczas starożytnych igrzysk olimpijskich ogłaszano święty rozejm (ekecheiria), co oznaczało, że nawet wojujące ze sobą polis wstrzymywały działania wojenne, by sportowcy i widzowie mogli bezpiecznie podróżować na zawody.