Rewolucja przemysłowa

Rewolucja przemysłowa, która rozpoczęła się w XVIII wieku w Wielkiej Brytanii, całkowicie zmieniła gospodarkę europejską. Dzięki wprowadzeniu nowych maszyn i technik produkcji znacząco wzrosła wydajność pracy i skala produkcji przemysłowej.

Okres ten charakteryzował się intensywnym rozwojem przemysłu maszynowego, wydobycia węgla i produkcji stali. W fabrykach włókienniczych pracownicy obsługiwali maszyny, co doprowadziło do uprzemysłowienia znacznych obszarów Europy Zachodniej. Nastąpiła też gwałtowna urbanizacja - ludność wiejska napływała do miast w poszukiwaniu pracy, tworząc prymitywne osiedla robotnicze.

Rewolucja przemysłowa przyniosła też przełomowe wynalazki: Michael Faraday odkrył indukcję elektromagnetyczną, Louis Daguerre wynalazł fotografię (dagerotyp), a George Stephenson zbudował pierwszą linię kolejową w Anglii. Robert Fulton skonstruował parowiec, który odbył pierwszy rejs po rzece Hudson w USA w 1807 roku. Samuel Morse zaprojektował aparat telegraficzny, a w 1844 roku powstała pierwsza na świecie linia telegraficzna.

Ciekawostka! Czy wiesz, że przed telegrafem elektrycznym istniał telegraf optyczny? Było to urządzenie umożliwiające przekazywanie informacji za pomocą różnych ustawień ruchomych ramion, widocznych z daleka przez lunety!

Przemiany społeczne i kapitalizm

Rewolucja przemysłowa doprowadziła do głębokich zmian w strukturze społeczeństwa. Powstały dwie nowe główne klasy społeczne: burżuazja i robotnicy. Burżuazję tworzyli bogaci mieszczanie, właściciele zakładów przemysłowych, handlowcy i bankierzy. Z kolei robotnicy utrzymywali się z pracy najemnej w przemyśle, górnictwie i hutnictwie.

W tym czasie rozwinął się kapitalizm - system gospodarczy oparty na prywatnej własności środków produkcji i swobodnej aktywności gospodarczej. System ten nie był już ograniczony dawnymi barierami stanowymi, co dało nowe możliwości przedsiębiorczym ludziom.

Rewolucja przemysłowa miała jednak swoje ciemne strony. Robotnicy często otrzymywali głodowe wynagrodzenia i pracowali w fatalnych warunkach. Brak ustaw określających prawa pracowników prowadził do wyzysku. W odpowiedzi na te problemy w pierwszej połowie XIX wieku w Wielkiej Brytanii rozwinął się silny ruch robotniczy, zaczęły powstawać pierwsze związki zawodowe.

Warto wiedzieć! Początkowo związki zawodowe były nielegalne i prześladowane przez władze. Dopiero stopniowa walka o prawa pracownicze doprowadziła do ich legalnego statusu i realnego wpływu na warunki pracy!

Kongres wiedeński

Po abdykacji Napoleona Europa pogrążyła się w politycznym chaosie. Aby rozwiązać problemy i ustanowić trwały ład polityczny, jesienią 1814 roku w Wiedniu rozpoczął się kongres z udziałem przedstawicieli 16 państw. Najważniejszą rolę odgrywały cztery mocarstwa: Rosja, Wielka Brytania, Austria i Prusy. Obradom przewodniczył austriacki minister spraw zagranicznych, Klemens Metternich.

Kongres opierał się na trzech fundamentalnych zasadach: legitymizmu (uznania praw dynastii jako nienaruszalnych), restauracji (przywrócenia tronów dynastiom obalonym przez Napoleona) oraz równowagi europejskiej (żadne państwo nie powinno dominować nad pozostałymi). 9 czerwca 1815 roku podpisano akt końcowy kongresu, który wyznaczył nową mapę polityczną Europy.

Najważniejsze decyzje obejmowały: utworzenie Związku Niemieckiego pod przewodnictwem Austrii, przyznanie Prusom części Saksonii, Nadrenii i Westfalii, przywrócenie Burbonom tronu Francji oraz odnowienie wpływów austriackich we Włoszech. Utworzono także Królestwo Niderlandów, łączące Holandię, Belgię i Luksemburg.

W kwestii polskiej kongres zdecydował o utworzeniu Królestwa Polskiego pod panowaniem cara Rosji, Wielkiego Księstwa Poznańskiego w ramach Prus oraz Rzeczpospolitej Krakowskiej pod kontrolą wszystkich trzech zaborców.

To ważne! Choć kongres wiedeński był krytykowany za konserwatyzm i ignorowanie dążeń narodowościowych, to ustanowiony przez niego system zapewnił Europie niemal 40 lat bez większych konfliktów!

Święte Przymierze

1 września 1815 roku car Aleksander I zaproponował europejskim władcom zawarcie Świętego Przymierza. Ta inicjatywa miała być gwarancją utrzymania porządku ustanowionego na kongresie wiedeńskim.

Do Świętego Przymierza przystąpiła większość państw europejskich, z wyjątkiem Wielkiej Brytanii. Członkowie zobowiązali się do przestrzegania zasad chrześcijańskich w polityce międzynarodowej, a także do wzajemnej pomocy w tłumieniu rewolucji.

Głównym celem Świętego Przymierza było stanie na straży ładu wiedeńskiego i obrona absolutyzmu. W praktyce oznaczało to, że państwa członkowskie wspólnie interweniowały w krajach, gdzie wybuchały rewolucje i ruchy wolnościowe, dławiąc wszelkie próby demokratycznych przemian.

Zapamiętaj! Święte Przymierze stało się symbolem reakcji i konserwatyzmu w Europie pierwszej połowy XIX wieku. Dla wielu narodów walczących o niepodległość było główną przeszkodą na drodze do wolności.

Idee polityczne w Europie XIX wieku

XIX wiek przyniósł rozkwit nowych ideologii politycznych, które kształtowały myślenie o państwie i społeczeństwie. Doświadczenia rewolucji francuskiej i epoki napoleońskiej pokazały, że nowe idee mogą zarówno budować nowy porządek, jak i niszczyć stary.

Liberalizm głosił prymat wolności jednostki i sprzeciwiał się absolutyzmowi. Liberałowie krytykowali feudalizm, sprzeciwiali się ingerencji państwa w życie prywatne i popierali rozszerzenie praw obywatelskich. Jednym z głównych teoretyków był John Locke. Z liberalizmu wyodrębniła się grupa demokratów, którzy uważali, że celem działania politycznego powinno być dobro ogółu, a nie jednostki.

W tym okresie rozwijały się również tajne organizacje prowadzące działalność spiskową. Planowały one rewolucje i zamachy, zdobywając sympatyków wśród inteligencji, studentów i robotników. Najbardziej wpływowi byli karbonariusze (węglarze), działający we Włoszech na początku XIX wieku. Dążyli oni do zjednoczenia Włoch i ustanowienia republiki.

W 1831 roku Giuseppe Mazzini, włoski karbonariusz, założył organizację Młode Włochy, głoszącą hasło braterstwa ludów w walce o wolność. Mazzini współpracował z podobnymi ruchami w innych krajach, a w 1834 roku utworzył Młodą Europę, obejmującą m.in. Młode Niemcy i Młodą Polskę. Choć organizowali kilka powstań, wszystkie zakończyły się niepowodzeniem.

Ciekawostka! Nazwa "karbonariusze" (węglarze) pochodziła stąd, że pierwsze spotkania członków tej organizacji odbywały się w lasach, gdzie pracowali węglarze wypalający węgiel drzewny.

Ideologie XIX wieku - ciąg dalszy

Konserwatyzm opierał się na przekonaniu o konieczności zachowania lub przywrócenia tradycyjnych form życia społecznego i politycznego. Konserwatyści, jak Edmund Burke czy Adam Jerzy Czartoryski, sprzeciwiali się demokracji i popierali władzę absolutną monarchy. Uważali, że rozwój społeczny powinien być powolny i ewolucyjny, cenili tradycję, rodzinę i religię.

Z kolei socjalizm głosił sprawiedliwość społeczną i walczył o prawa robotników. Początkowo rozwijał się jako socjalizm utopijny, którego przedstawiciele – Karl Fourier, Robert Owen i Henri de Saint-Simon – postulowali poprawę warunków bytowych robotników, równość i sprawiedliwość oraz zniesienie podziału na biednych i bogatych.

Z czasem ukształtował się socjalizm naukowy (później nazwany komunizmem), którego główni teoretycy – Karol Marks i Fryderyk Engels – postulowali ustrój komunistyczny i walkę o prawa robotników. Komunizm jako ideologia głosił potrzebę równości i wspólnotowości w życiu społecznym, zniesienia podziałów klasowych i własności prywatnej.

Zastanów się! Dlaczego w XIX wieku pojawiło się tak wiele różnych, często przeciwstawnych ideologii politycznych? Jakie warunki społeczne i gospodarcze sprzyjały ich rozwojowi?

Władcy i narody 1815-1830

Lata po kongresie wiedeńskim to czas rosnących napięć między dążeniami narodów do wolności a dążeniami władców do utrzymania absolutyzmu.

W Niemczech rozwijało się poczucie wspólnoty narodowej, a ludność coraz silniej dążyła do zjednoczenia kraju. Studenci tworzyli burszenszafty – stowarzyszenia domagające się wolności słowa, druku i zjednoczenia Niemiec. W odpowiedzi rządy niemieckie zaostrzyły kontrolę nad prasą i uniwersytetami.

W Hiszpanii powrót Burbonów oznaczał zniesienie konstytucji, co w 1820 roku wywołało powstanie w jej obronie. Interwencja wojsk francuskich za panowania Ludwika XVIII doprowadziła do przywrócenia monarchii absolutnej.

Państwa włoskie po kongresie wiedeńskim pozostały politycznie rozdrobnione. Przywrócono przywileje szlachty i duchowieństwa, wprowadzono cenzurę i tajną policję. Powstania karbonariuszy w Królestwie Obojga Sycylii i w Piemoncie zostały stłumione przez wojska austriackie.

W Grecji umacniało się poczucie odrębności narodowej. W 1821 roku wybuchło antytureckie powstanie, a rok później Zgromadzenie Narodowe uchwaliło konstytucję i ogłosiło niepodległość. Dzięki pomocy Rosji, Anglii i Francji, Grecja w 1829 roku uzyskała niepodległość, co uznała Turcja w pokoju w Adrianopolu.

Pamiętaj! Greckie powstanie przeciw Turcji było pierwszym udanym narodowym zrywem niepodległościowym w Europie po kongresie wiedeńskim! Odbiło się szerokim echem i zainspirowało inne narody.

Rewolucje i powstania 1825-1830

W Rosji inteligencja i młodzi oficerowie głosili liberalne hasła, spotykając się z niechęcią cara Aleksandra I. W 1821 roku powstały tajne organizacje dążące do obalenia absolutyzmu i zniesienia poddaństwa chłopów: Związek Północny w Petersburgu i Związek Południowy na Ukrainie. Po śmierci Aleksandra I i objęciu tronu przez Mikołaja I wybuchło powstanie dekabrystów w grudniu 1825 roku, które zostało stłumione.

We Francji po śmierci Ludwika XVIII władzę objął Karol X, który ograniczył uprawnienia parlamentu, wprowadził cenzurę i przyznał emigrantom ogromne odszkodowania za majątki utracone podczas Rewolucji Francuskiej. W lipcu 1830 roku doszło do starć robotników i mieszczan z oddziałami królewskimi. W rezultacie król abdykował, a władzę przejął Ludwik Filip I z dynastii Orleańskiej. Uchwalono konstytucję, wprowadzono odpowiedzialność ministrów przed parlamentem, a Francja stała się monarchią parlamentarną z dominującą rolą bogatego mieszczaństwa.

W Belgii, która po kongresie wiedeńskim znalazła się pod panowaniem holenderskim, rosły żądania swobód obywatelskich i niepodległości. W sierpniu 1830 roku wybuchło powstanie belgijskie, które zakończyło się ogłoszeniem niepodległości i zerwaniem unii z Holandią.

Czy wiesz, że...? Powstanie dekabrystów w Rosji było pierwszą próbą wprowadzenia reform w duchu liberalnym przez przedstawicieli elity. Choć zakończyło się porażką, zasiało ziarno przyszłych przemian społecznych w imperium carów.

Wiosna Ludów i Wojna Krymska

Wiosna Ludów to fala wystąpień rewolucyjnych, która przetoczyła się przez Europę w latach 1848-1849. Jej przyczyną była zła sytuacja różnych grup społecznych spowodowana m.in. klęskami głodu i złymi warunkami pracy, a także dążenia do zjednoczenia Włoch i Niemiec oraz aspiracje niepodległościowe narodów.

We Francji w lutym 1848 roku wybuchła rewolucja, która doprowadziła do abdykacji Ludwika Filipa I. Ustanowiono republikę i wprowadzono powszechne prawo wyborcze dla mężczyzn. Na prezydenta wybrano Ludwika Napoleona Bonaparte, który w 1851 roku przeprowadził zamach stanu, a następnie ogłosił się cesarzem jako Napoleon III.

We Włoszech głównym celem rewolucjonistów było zjednoczenie kraju i usunięcie Habsburgów z półwyspu. Wybuchło powstanie przeciwko Austriakom pod dowództwem Karola Alberta, jednak Wiosna Ludów nie przyniosła zjednoczenia Włoch.

W Niemczech ruch ogarnął wszystkie państwa. Król pruski Fryderyk Wilhelm IV Hohenzollern zgodził się na wprowadzenie wolności obywatelskich i wybory do Zgromadzenia Narodowego. W maju 1848 roku zwołano wspólny parlament frankfurcki, który uchwalił konstytucję i zaproponował królowi pruskiemu koronę cesarską. Ten jednak odmówił, a wiosną 1849 roku wojska pruskie stłumiły ruchy wolnościowe w Niemczech.

Warto zapamiętać! Mimo że większość zrywów Wiosny Ludów zakończyła się porażką, to wydarzenia te pokazały siłę ruchów narodowych i demokratycznych w Europie oraz przyspieszyły proces przemian społecznych i politycznych.

Wiosna Ludów i Wojna Krymska - ciąg dalszy

W Austrii w marcu 1848 roku doszło do protestów w Wiedniu. Cesarz Ferdynand I Habsburg zgodził się na reformy, oddalił kanclerza Klemensa Metternicha, uchwalono liberalną konstytucję i uwłaszczono chłopów. Ostatecznie Ferdynand I abdykował na rzecz bratanka Franciszka Józefa I, który przywrócił monarchię absolutną. W czerwcu 1848 roku w Pradze odbył się kongres słowiański z udziałem Czechów, Słowaków, Chorwatów, Polaków i Ukraińców, który został rozwiązany przez władze austriackie.

Na Węgrzech dążenia niepodległościowe doprowadziły w marcu 1848 roku do powołania niezależnego parlamentu i rządu. W kwietniu 1849 roku sejm węgierski ogłosił detronizację Habsburgów i niepodległość Węgier. W odpowiedzi armia austriacka z pomocą Rosjan wkroczyła na Węgry, co doprowadziło do upadku powstania i represji wobec Węgrów.

Wiosna Ludów przyniosła liberalizację ustroju, podważyła ład wiedeński i przyczyniła się do wzrostu świadomości narodowej mieszkańców Europy.

W latach 1853-1856 toczyła się wojna krymska, wywołana dążeniem Rosji do osłabienia pozycji Turcji. Sojusznikami Turcji były Wielka Brytania i Francja, które zdobyły Krym i Sewastopol. Austria złamała Święte Przymierze, nie pomagając Rosji. Traktat paryski z 1856 roku przewidywał demilitaryzację Morza Czarnego i utrzymanie posiadłości tureckich na Bałkanach.

Kluczowe znaczenie! Wojna krymska zakończyła definitywnie system Świętego Przymierza i osłabiła pozycję Rosji w Europie. Otworzyła drogę do zjednoczenia Włoch i Niemiec, zmieniając układ sił na kontynencie.