Polska w późnym średniowieczu - Notatka do sprawdzianu dla klasy 1 LO

Polska dzielnicowa

Koniec XIII wieku przyniósł zasadnicze zmiany w historii Polski. Leszek Biały, ostatni zwierzchnik pozostałych książąt piastowskich, zginął podczas zjazdu w Gąsawie w 1227 roku, co zakończyło okres pryncypatu w Polsce.

Jednym z najważniejszych wydarzeń tego okresu było sprowadzenie Krzyżaków przez Konrada Mazowieckiego. Książę, walcząc bezskutecznie z pogańskimi Prusami, nadał zakonowi ziemię chełmińską jako bazę wypadową. Ta decyzja, choć początkowo przyniosła korzyści gospodarcze, okazała się brzemienna w skutkach dla przyszłości Polski.

W pierwszej połowie XIII wieku Polska doświadczyła także najazdu mongolskiego. W 1241 roku Mongołowie pokonali wojska małopolskie, a następnie rozbili armię śląską w bitwie pod Legnicą, gdzie zginął Henryk Pobożny. Najazdy mongolskie miały charakter niszczycielski i powtarzały się jeszcze dwukrotnie.

Warto zapamiętać! Rozbicie dzielnicowe Polski przyniosło wiele zmian społecznych i gospodarczych, w tym kolonizację na prawie niemieckim, która zmieniła sytuację chłopów i doprowadziła do rozwoju miast. W tym czasie powstawały pierwsze miasta oparte na prawie magdeburskim.

Odbudowa Królestwa Polskiego

Rozbicie dzielnicowe przyniosło wiele negatywnych skutków, ale jednocześnie doprowadziło do rozwoju gospodarczego. Powstające miasta sprzyjały rozwojowi handlu, choć liczne opłaty celne między dzielnicami utrudniały wymianę. Jednocześnie wzrastało zagrożenie z zewnątrz – na północy rozwijała się Brandenburgia i państwo krzyżackie, a na wschodzie księstwa ruskie podlegały Mongołom.

Pierwszych prób zjednoczenia ziem polskich podjęli się kolejno Henryk IV Probus, Władysław Łokietek i Przemysł II. Ten ostatni, władający Wielkopolską, Pomorzem Gdańskim i Gnieznem, uzyskał zgodę papieża na koronację. W 1295 roku arcybiskup Jakub Świnka koronował go w Gnieźnie na pierwszego od 200 lat króla Polski. Niestety, Przemysł II zmarł rok później.

Po jego śmierci wybuchła walka o dziedzictwo między Władysławem Łokietkiem a Henrykiem Głogowskim. Ostatecznie tron objął czeski władca Wacław II, który w 1300 roku koronował się na króla Polski. Łokietek musiał uciekać z kraju, ale powrócił w 1304 roku i zainicjował antyczeskie powstanie.

W 1308 roku Łokietek poprosił o pomoc Krzyżaków przeciwko Brandenburczykom, którzy zajęli Gdańsk. Zakon jednak zdradził i sam zajął całe Pomorze Gdańskie. Mimo tego niepowodzenia, Łokietek został koronowany na króla Polski w 1320 roku w katedrze na Wawelu. Jego panowanie było wypełnione walką z Krzyżakami, którzy zajęli Kujawy. Po śmierci Łokietka w 1333 roku tron objął jego syn Kazimierz.

Ciekawostka! Łokietek pozwał Krzyżaków przed papieżem o zabór Pomorza i choć uzyskał korzystny wyrok, nie zdołał go wyegzekwować. Dlatego zawarł sojusz z pogańską jeszcze Litwą, co Zakon wykorzystał propagandowo przeciwko niemu.

Polska za Kazimierza Wielkiego

Kazimierz Wielki w przeciwieństwie do swojego ojca szukał pokojowych rozwiązań. Przedłużył rozejm z Krzyżakami, a w 1335 roku zorganizował zjazd w Wyszehradzie, gdzie nakłonił władcę Czech do zrzeczenia się tytułu króla Polski. Problemy z Czechami ostatecznie rozwiązał pokój z 1348 roku.

Przełomowym momentem był pokój wieczysty w Kaliszu z 1343 roku. Na jego mocy Polska odzyskała Kujawy i ziemię dobrzyńską, ale Pomorze Gdańskie i ziemia chełmińska pozostały pod panowaniem Krzyżaków. Tereny te określono jako "jałmużnę", czyli dar od króla polskiego, co symbolicznie podkreślało zwierzchność Polski.

Kazimierz prowadził także skuteczną politykę wschodnią. Po wieloletniej wojnie z Litwinami w 1348 roku opanował Ruś Czerwoną, powiększając znacznie terytorium Polski.

Za jego panowania nastąpił imponujący rozwój gospodarczy królestwa. Powstało ponad 1000 nowych wsi i 100 miast, co ożywiło gospodarkę pieniężną. Król zfinansował rozbudowę systemu obronnego kraju, w tym słynne "Orle Gniazda" - zamki strzegące granicy z Czechami. Wprowadził jednolity system monetarny z groszem krakowskim, choć później zastąpiono go groszem praskim. Nie bez powodu mówi się, że "zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną".

Zapamiętaj! Kazimierz Wielki przeprowadził ważne reformy ustrojowe i prawne. Wprowadził urząd starosty reprezentującego władcę oraz wykształcił urzędy dworskie: kanclerza, podskarbiego i marszałka dworu. W 1362 roku wydał pierwsze w historii Polski spisane prawa: statut piotrkowski dla Wielkopolski i statut wiślicki dla Małopolski.

Od Andegawenów do Jagiellonów

Śmierć Kazimierza Wielkiego w 1370 roku oznaczała koniec dynastii Piastów na polskim tronie. Zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami, władzę objął Ludwik Węgierski z dynastii Andegawenów, co rozpoczęło 12-letni okres unii personalnej Polski z Węgrami. Ludwik skupiał się głównie na Węgrzech, a w Polsce zastępowała go matka - Elżbieta Łokietkówna.

W 1374 roku Ludwik wydał przywilej koszycki, na mocy którego szlachta została zwolniona z większości podatków. Za jego panowania wzrosła rola szlachty, a osłabła władza królewska, co miało istotne znaczenie dla dalszej historii Polski.

Po śmierci Ludwika w 1382 roku, władzę objęła jego młodsza córka Jadwiga. W 1384 roku została koronowana na króla (nie królową!) Polski. Była zaręczona z Wilhelmem Habsburgiem, ale polscy możnowładcy uznali go za złego kandydata, gdyż był przychylny Krzyżakom.

Przełomowym momentem było zawarcie unii personalnej z Litwą w Krewie w 1385 roku. Władysław Jagiełło zobowiązał się przyjąć chrzest, poślubić Jadwigę, zostać koronowanym na króla Polski oraz odzyskać utracone wcześniej ziemie. W 1386 roku w Krakowie przyjął chrzest, imię Władysław, poślubił Jadwigę i został koronowany.

Unia polsko-litewska wywołała niepokój wśród możnowładców litewskich. Po dwóch latach wojny domowej osiągnięto porozumienie - Witold rządził na Litwie, uznając zwierzchność Jagiełły. W 1413 roku zawarto unię w Horodle, która zacieśniła więzi między oboma państwami.

Czy wiesz, że... Jagiełło miał syna dopiero z czwartego małżeństwa z Zofią Holszańską. Aby zapewnić mu tron, musiał wydać szereg przywilejów dla szlachty, w tym przywilej jedlneński z 1430 roku, gwarantujący nietykalność osobistą i majątkową szlachty. Wzmocniło to przekonanie, że tron polski jest elekcyjny - to szlachta wybiera władcę.

Wielka wojna z zakonem krzyżackim

Unia polsko-litewska stanowiła poważne zagrożenie dla Krzyżaków, którzy rozpoczęli propagandę głoszącą, że chrzest Jagiełły i Litwy jest tylko pozorny. W 1408 roku, po niejasnym przedstawieniu stanowiska króla przez polskich posłów w Malborku, wielki mistrz Ulrich von Jungingen wypowiedział wojnę Polsce.

Po początkowych walkach i jesiennym rozejmie, w 1410 roku doszło do decydującego starcia. Bitwa pod Grunwaldem 15 lipca 1410 roku zakończyła się miażdżącym zwycięstwem wojsk polsko-litewskich. Wielki mistrz, wyrażając krzyżacką pychę, wysłał Jagielle przed bitwą dwa nagie miecze. Wojska polsko-litewskie były znacznie liczniejsze i lepiej przygotowane do walki w upalny dzień - stały w cieniu lasu, podczas gdy Krzyżacy czekali na otwartym polu.

W bitwie zginął Ulrich von Jungingen, a wojska zakonne zostały rozgromione. Po bitwie wojska polsko-litewskie ruszyły na Malbork, ale nie zdołały zdobyć potężnej twierdzy. Ostatecznie 1 lutego 1411 roku podpisano pierwszy pokój toruński, na mocy którego Polska odzyskała ziemię dobrzyńską, ale ziemia chełmińska pozostała w rękach zakonu. Krzyżacy musieli też zapłacić ogromny okup i uwolnić jeńców.

Pokój toruński nie zakończył sporu polsko-krzyżackiego. Konflikt był kontynuowany na soborze w Konstancji w latach 1414-1418. Później miały miejsce kolejne walki, w których Krzyżacy, siedząc w zamkach, unikali otwartej bitwy i pustoszyli uprawy, co doprowadziło do głodu. Stąd nazwa tego konfliktu - wojna głodowa.

To ważne! Bitwa pod Grunwaldem była jedną z największych bitew średniowiecznej Europy i stanowiła przełom w konflikcie polsko-krzyżackim. Mimo że Jagiełło nie brał bezpośredniego udziału w walce, jego strategia przyniosła spektakularne zwycięstwo, które znacząco podważyło potęgę zakonu.

Kazimierz Jagiellończyk i wojna trzynastoletnia

Po śmierci Jagiełły w 1434 roku tron objął jego 10-letni syn Władysław, w którego imieniu rządzili biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki i Zofia Holszańska. W wieku 14 lat Władysław zaczął samodzielne rządy i został również koronowany na Węgrzech. W listopadzie 1444 roku zginął w bitwie z Turkami pod Warną, zyskując przydomek Warneńczyk.

Władzę w Polsce objął młodszy syn Jagiełły, Kazimierz, koronowany w 1447 roku. W tym czasie państwo krzyżackie przeżywało poważny kryzys. Niezadowolenie stanów pruskich (rycerstwa i mieszczan) wynikało z wysokich podatków i małego udziału w sprawowaniu władzy. W 1440 roku powstał Związek Pruski - organizacja broniąca praw mieszkańców Prus, na której czele stanął Jan Bażyński.

W 1454 roku wybuchł bunt przeciwko Krzyżakom. Powstańcy zdobywali kolejne zamki, a Prusy dogadały się z Kazimierzem Jagiellończykiem. 6 marca 1454 roku wydano akt inkorporacji, wcielający Pomorze Gdańskie i Prusy do Korony. Polska szlachta niechętnie chciała walczyć, co zmusiło króla do wydania przywileju cerkwicko-nieszawskiego (1454), zgodnie z którym władca nie mógł powoływać pospolitego ruszenia bez zgody szlachty.

Wojna trzynastoletnia przyniosła zmienne losy. Polacy ponieśli porażkę w bitwie pod Chojnicami (1454), ale odnieśli sukcesy pod Świecinem (1462) oraz na Zalewie Wiślanym (1463). W 1457 roku kupili od czeskich najemników zamek w Malborku, co było symbolicznym ciosem dla zakonu.

Ciekawostka! Bitwa na Zalewie Wiślanym w 1463 roku była jedną z największych bitew morskich w historii Polski. Gdańska flota pod dowództwem Pawła Beneke rozbiła flotę krzyżacką, co przyczyniło się do ostatecznego zwycięstwa w wojnie trzynastoletniej.