Wojna obronna - wrzesień 1939 r.

Bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny był pakt Ribbentrop-Mołotow podpisany 23 sierpnia 1939 r., który zawierał tajny protokół o podziale Polski między III Rzeszę a ZSRR. Niemcy planowały atak na Polskę (plan "Fall Weiss") wykorzystując nową taktykę walki - Blitzkrieg (wojna błyskawiczna), opracowaną przez gen. Heinza Guderiana.

Polski plan obrony zakładał szybkie włączenie się do wojny Francji i Wielkiej Brytanii. Zakładano początkowo obronę granic, a następnie odwrót na linię Narew-Bug-Wisła-San i ewentualnie na tzw. przedmoście rumuńskie. Plan okazał się nieskuteczny wobec siły niemieckiego uderzenia.

1 września 1939 r. rozpoczął się atak na Westerplatte, które broniło się przez siedem dni pod dowództwem mjr. Henryka Sucharskiego. W pierwszych dniach wojny toczyła się bitwa graniczna, w tym heroiczne walki pod Mokrą, obrona Wizny (nazywana "polskimi Termopilami") oraz szarża pod Krojantami. Kluczowym momentem była bitwa nad Bzurą $9-22 września$, gdzie Armie "Poznań" i "Pomorze" podjęły kontratak, ale ostatecznie zostały pokonane.

Warto zapamiętać! Mimo wypowiedzenia wojny Niemcom przez Francję i Wielką Brytanię 3 września 1939 r., kraje te prowadziły tzw. "dziwną wojnę" - nie podjęły realnych działań zbrojnych, a podczas narady w Abbeville (12 września) zdecydowały o zaniechaniu działań zaczepnych, nie informując o tym Polski.

17 września 1939 r. do Polski wkroczyła Armia Czerwona, realizując ustalenia paktu Ribbentrop-Mołotow. Korpus Ochrony Pogranicza mógł jedynie prowadzić ograniczone działania obronne. Ostatnie bitwy kampanii wrześniowej to: obrona Warszawy (do 28 września), obrona Modlina (do 29 września), obrona Helu (do 2 października) i bitwa pod Kockiem $2-5 października$ pod dowództwem gen. Franciszka Kleeberga.

Ekspansja III Rzeszy i ZSRS

Po podbiciu Polski zarówno III Rzesza jak i ZSRR kontynuowały ekspansję w Europie. ZSRR zaatakował Finlandię 30 listopada 1939 r., rozpoczynając tzw. wojnę zimową. Pretekstem był rzekomy ostrzał radzieckiej wioski. Mimo heroicznej obrony na linii Mannerheima, Finowie zostali zmuszeni do podpisania pokoju 12 marca 1940 r. i oddania 10% terytorium. W tym samym czasie ZSRR dokonał aneksji państw bałtyckich - Litwy, Łotwy i Estonii.

Niemcy w kwietniu 1940 r. zaatakowali Danię i Norwegię. Duńczycy poddali się bez walki, natomiast w Norwegii doszło do zaciekłych walk, m.in. o Narvik, w których uczestniczyła polska Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich. W Norwegii swój kolaboracyjny rząd utworzył Vidkun Quisling, którego nazwisko stało się później synonimem zdrajcy.

10 maja 1940 r. Niemcy rozpoczęli atak na Belgię i Francję, omijając umocnioną Linię Maginota przez Ardeny. Doprowadziło to do klęski Francji i podpisania kapitulacji 22 czerwca 1940 r. w Compiègne. Na części terytorium Francji powstało kolaboracyjne państwo z rządem w Vichy pod przewodnictwem marszałka Philippe'a Pétaina. Generał Charles de Gaulle stworzył na emigracji w Wielkiej Brytanii Komitet Wolnych Francuzów.

Ważne! W 1940 r. premierem Wielkiej Brytanii został Winston Churchill, który zastąpił polityka ugody - Nevilla Chamberlaina. Churchill stał się symbolem oporu przeciwko nazizmowi.

Po klęsce Francji Niemcy rozpoczęli przygotowania do inwazji na Wielką Brytanię (operacja "Lew morski"). Warunkiem jej powodzenia było uzyskanie przewagi w powietrzu, dlatego od lipca do października 1940 r. trwała bitwa o Anglię. Zwycięstwo RAF nad Luftwaffe przekreśliło plany inwazji.

Na Bałkanach po podpisaniu paktu trzech (27 września 1940 r.) Włochy zaatakowały Grecję. Po początkowych niepowodzeniach Włochów do wojny włączyły się Niemcy, które podporządkowały sobie również Węgry, Rumunię i Bułgarię, a po zamachu stanu także Jugosławię, gdzie utworzono faszystowskie Państwo Chorwackie rządzone przez ustaszy.

Działania wojenne w latach 1941-1943

22 czerwca 1941 r. III Rzesza zaatakowała ZSRR, rozpoczynając realizację planu "Barbarossa". Niemcy uderzyli w trzech strategicznych kierunkach: Grupa Armii "Południe" opanowała Ukrainę, Grupa Armii "Północ" dotarła do Leningradu i rozpoczęła jego oblężenie, a Grupa Armii "Środek" dotarła pod Moskwę. Początkowo Blitzkrieg przyniósł ogromne sukcesy, jednak zimą 1941 r. kontrofensywa radziecka pod Moskwą pod dowództwem gen. Gieorgija Żukowa zatrzymała niemieckie natarcie.

Na okupowanych terenach ZSRR Niemcy prowadzili bezwzględną politykę terroru, choć część mieszkańców zachodnich obszarów ZSRR sympatyzowała początkowo z Niemcami, licząc na wyzwolenie spod władzy Stalina. Szczególne represje dotykały Żydów, Polaków i komunistów.

Na Atlantyku trwała zacięta bitwa o Atlantyk, w której niemieckie U-Booty dowodzone przez adm. Karla Dönitza usiłowały zablokować szlaki komunikacyjne między USA a Wielką Brytanią. Alianci bronili się formując konwoje i wykorzystując nowe technologie, jak radar i sonar.

Ciekawostka! Niemieckie łodzie podwodne działały w tzw. "wilczych stadach", które były niezwykle skuteczną taktyką do momentu, gdy alianci opracowali skuteczne metody wykrywania okrętów podwodnych.

7 grudnia 1941 r. Japonia zaatakowała amerykańską bazę w Pearl Harbor na Hawajach, wciągając USA do wojny. Japonia realizowała swoją ekspansję w Azji Południowo-Wschodniej, zdobywając Singapur (15 lutego 1942 r.), Filipiny i część wysp Pacyfiku. Przełomowe dla wojny na Pacyfiku były bitwy na Morzu Koralowym $7-8 maja 1942 r.$ i pod Midway $4-7 czerwca 1942 r.$, które zatrzymały japońską ofensywę.

W Afryce Północnej niemieckie Afrika Korps pod dowództwem gen. Erwina Rommla odnosiło początkowo sukcesy, jednak zostało ostatecznie pokonane przez Brytyjczyków dowodzonych przez gen. Bernarda Montgomery'ego w drugiej bitwie pod El-Alamejn $23 października - 4 listopada 1942 r.$. W walkach w Afryce brali udział Polacy z Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich pod dowództwem gen. Stanisława Kopańskiego, którzy wsławili się obroną Tobruku. Po operacji "Torch", czyli lądowaniu aliantów w Maroku i Algierii $8-16 listopada 1942 r.$, wojska państw Osi w Afryce skapitulowały 13 maja 1943 r.

Polityka okupacyjna Niemiec

Niemcy wprowadzili różne formy okupacji w podbitych krajach Europy, uzależniając je od planów przyszłego zagospodarowania zagarniętych obszarów. Status prawny terenów okupowanych przez III Rzeszę był zróżnicowany i obejmował: obszary inkorporowane bezpośrednio do Rzeszy (zachodnia część Polski, część Belgii, Gdańsk), tereny przygotowywane do późniejszej inkorporacji (Alzacja, Lotaryngia, Luksemburg, północna Słowenia, okręg białostocki) oraz obszary autonomiczne zarządzane przez namiestników Rzeszy.

W tej trzeciej grupie znalazły się m.in. Protektorat Czech i Moraw oraz Generalne Gubernatorstwo utworzone z centralnych ziem polskich. Osobną kategorią były tzw. ziemie wschodnie, przeznaczone do przyszłej kolonizacji, nadzorowane przez Ministerstwo Rzeszy ds. Okupowanych Ziem Wschodnich.

Niemcy stosowali różne metody eksploatacji gospodarczej okupowanych terenów. Przejmowali całą własność żydowską, a w niektórych państwach również całą własność państwową. Prowadzili też rabunkową eksploatację surowców i nadzór nad niezarekwirowaną własnością prywatną.

Zapamiętaj! Warunki okupacji w różnych częściach Europy znacząco się różniły. W Europie Zachodniej i Północnej były one stosunkowo łagodniejsze niż w Europie Wschodniej.

W krajach Europy Zachodniej i Północnej Niemcy często pozwalali na funkcjonowanie rządów kolaboracyjnych, jak rząd Vichy we Francji pod przewodnictwem Philippa Pétaina czy rząd Vidkuna Quislinga w Norwegii. W Danii pozostawiono nawet dotychczasowy rząd. Powszechna była też indywidualna kolaboracja.

Zupełnie inaczej wyglądała okupacja Europy Wschodniej, gdzie działały specjalne Grupy Operacyjne (Einsatzgruppen) odpowiedzialne za eksterminację ludności. Na tych terenach Niemcy realizowali program budowy "Wielkiej Tysiącletniej Rzeszy" i tworzenia "przestrzeni życiowej" (Lebensraum) dla narodu niemieckiego, co wiązało się z masowymi wysiedleniami, terrorem i ludobójstwem.

Zakończenie II wojny światowej

Kluczowe znaczenie dla zwycięstwa aliantów miało utworzenie Wielkiej Koalicji przeciwko państwom Osi. Jej podstawą była amerykańska ustawa Lend-Lease Act z 11 marca 1941 r., umożliwiająca dostarczanie sprzętu wojskowego sojusznikom, oraz Karta Atlantycka podpisana przez prezydenta Roosevelta i premiera Churchilla 14 sierpnia 1941 r., określająca wspólne cele wojenne.

Po japońskim ataku na Pearl Harbor (7 grudnia 1941 r.) i wypowiedzeniu wojny USA przez III Rzeszę (11 grudnia 1941 r.), Stany Zjednoczone oficjalnie włączyły się do konfliktu. W styczniu 1942 r. podpisano Deklarację Narodów Zjednoczonych, a podczas konferencji w Casablance (styczeń 1943 r.) ustalono strategię dalszego prowadzenia wojny.

Ważnym elementem współpracy alianckiej były konferencje Wielkiej Trójki (Józefa Stalina, Franklina Delano Roosevelta i Winstona Churchilla). Podczas konferencji w Teheranie $28 listopada - 1 grudnia 1943 r.$ ustalono, że otwarcie drugiego frontu nastąpi we Francji, a nie na Bałkanach, jak proponował Churchill. Zdecydowano też o wycofaniu poparcia dla czetników i udzieleniu pomocy partyzantom Josipa Broza-Tito.

Warto wiedzieć! Podczas konferencji w Jałcie $4-11 lutego 1945 r.$ przywódcy Wielkiej Trójki zdecydowali o powojennym kształcie Europy, oddając de facto Europę Wschodnią pod wpływy ZSRR.

Na froncie wschodnim przełomem była bitwa pod Stalingradem, zakończona kapitulacją niemieckiej 6. Armii gen. Friedricha von Paulusa 2 lutego 1943 r. Równie ważna była klęska wojsk niemieckich na Łuku Kurskim w lipcu 1943 r., która definitywnie odebrała Niemcom inicjatywę strategiczną. W styczniu 1944 r. Armia Czerwona dotarła do przedwojennej granicy polsko-radzieckiej.

W 1944 r. odblokowano oblężony Leningrad, a Finlandia skapitulowała przed ZSRR. Rozpoczęła się też operacja "Bagration", która doprowadziła do rozbicia niemieckiej Grupy Armii "Środek" i otworzyła Armii Czerwonej drogę do centralnej Polski i dalej na Berlin.

Chronologia II wojny światowej

II wojna światowa rozpoczęła się od podpisania paktu Ribbentrop-Mołotow (23 sierpnia 1939 r.) i agresji niemieckiej na Polskę (1 września 1939 r.). Mimo wypowiedzenia wojny III Rzeszy przez Francję i Anglię (3 września), nie podjęły one rzeczywistych działań zbrojnych. 17 września do Polski wkroczyła Armia Czerwona.

Rok 1940 przyniósł niemiecką ekspansję w Europie Północnej i Zachodniej. 9 kwietnia Niemcy zaatakowali Danię i Norwegię. 10 maja rozpoczęli ofensywę przeciwko Belgii, Holandii, Luksemburgowi i Francji. 22 czerwca Francja podpisała zawieszenie broni, a od lipca do października toczyła się bitwa powietrzna o Anglię.

Najważniejsze bitwy! O losach wojny zadecydowały przełomowe starcia: bitwa pod Stalingradem $sierpień 1942 - luty 1943$, bitwa na łuku kurskim $lipiec-sierpień 1943$, lądowanie w Normandii (czerwiec 1944) i zdobycie Berlina (maj 1945).

Rok 1941 to atak niemiecki na ZSRR (22 czerwca) oraz japoński atak na Pearl Harbor (7 grudnia), który wciągnął USA do wojny. W tym samym roku podpisano Kartę Atlantycką (14 sierpnia), która stała się podstawą współpracy alianckiej.

1942 i 1943 rok to przełomowe bitwy: Midway na Pacyfiku $4-7 czerwca 1942$, El Alamein w Afryce Północnej $23 października - 4 listopada 1942$, Stalingrad (do 2 lutego 1943) i łuk kurski $5 lipca - 23 sierpnia 1943$. W listopadzie 1943 r. odbyła się pierwsza konferencja Wielkiej Trójki w Teheranie.

W 1944 roku alianci otworzyli drugi front, lądując w Normandii 6 czerwca (operacja OVERLORD). We wrześniu przeprowadzili nieudaną operację MARKET GARDEN w Holandii. W lutym 1945 r. odbyła się konferencja w Jałcie.

Wojna w Europie zakończyła się 8 maja 1945 r. kapitulacją III Rzeszy, po zdobyciu Berlina przez Armię Czerwoną (2 maja). Na Pacyfiku wojna trwała dłużej - 6 sierpnia Amerykanie zrzucili bombę atomową na Hiroszimę, a 2 września 1945 r. Japonia podpisała bezwarunkową kapitulację, co oznaczało ostateczne zakończenie II wojny światowej.

Kluczowe postacie i pojęcia II wojny światowej

Wśród najważniejszych postaci II wojny światowej należy wymienić przywódców głównych mocarstw: Winstona Churchilla (premier Wielkiej Brytanii), Franklina Delano Roosevelta (prezydent USA) oraz Józefa Stalina (przywódca ZSRR) tworzących tzw. Wielką Trójkę. Po stronie państw Osi kluczowymi postaciami byli Adolf Hitler (przywódca III Rzeszy) i Benito Mussolini (dyktator Włoch).

Do wybitnych dowódców wojskowych należeli: Gieorgij Żukow (ZSRR), Bernard Montgomery (Wielka Brytania), Dwight Eisenhower (USA), Erwin Rommel (Niemcy) i Douglas MacArthur (USA). Polskie siły zbrojne reprezentowali m.in. gen. Władysław Anders, gen. Stanisław Kopański i gen. Tadeusz Kutrzeba.

Warto poznać też postaci związane z kolaboracją, jak Philippe Pétain (Francja) czy Vidkun Quisling (Norwegia), oraz bohaterów ruchu oporu, np. Irenę Sendlerową ratującą żydowskie dzieci w Polsce.

Zapamiętaj te pojęcia! Blitzkrieg, Holokaust, obozy zagłady, kolaboracja, Einsatzgruppen, Karta Atlantycka i Lend-Lease to kluczowe terminy niezbędne do zrozumienia historii II wojny światowej.

Podczas wojny powstało wiele formacji zbrojnych, jak Afrika Korps (niemieckie siły w Afryce), RAF (brytyjskie lotnictwo), Armia Czerwona (siły zbrojne ZSRR), a także polskie jednostki - Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich i Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich.

Ważne operacje wojskowe to m.in. "Overlord" (lądowanie w Normandii), "Market Garden" (desant w Holandii), a w walce na morzu istotna była bitwa o Atlantyk. Na terenie okupowanej Europy działały organizacje oporu, jak Żydowska Organizacja Bojowa (ŻOB) w Polsce, podczas gdy najeźdźcy stosowali terror poprzez obozy zagłady i działalność Einsatzgruppen.

Okupanci wykorzystywali także taktyki jak "piąta kolumna" (dywersanci działający przed wybuchem wojny) i tworzyli państwa satelickie całkowicie zależne od III Rzeszy.