Świat przed wybuchem wojny

Już w latach 30. Europa była jak beczka prochu gotowa wybuchnąć. Wielki Kryzys osłabił gospodarki, a w Niemczech, Włoszech i na Węgrzech rosły w siłę ruchy rewizjonistyczne chcące zmienić ład wersalski. Jednocześnie ZSRR gwałtownie się wzmacniał, co budziło obawy przed eksportem rewolucji.

Próby zapobieżenia wojnie, jak pakt Brianda-Kelloga (1928) czy protokół Litwinowa (1929), okazały się bezskuteczne. Hitler od 1933 roku systematycznie łamał traktat wersalski - rozbudowywał armię, wystąpił z Ligi Narodów, a w 1936 dokonał remilitaryzacji Nadrenii.

Polityka appeasementu Francji i Wielkiej Brytanii tylko zachęciła Hitlera do dalszej ekspansji. Rządy zachodnie, zajęte walką z kryzysem, decydowały się na kolejne ustępstwa, licząc na zaspokojenie niemieckich ambicji.

Ważne: Anschluss Austrii w 1938 roku odbył się bez oporu - Austriacy powitali Wehrmacht z entuzjazmem.

Konferencja monachijska i wojna w Hiszpanii

Konferencja monachijska (wrzesień 1938) to symbol polityki appeasementu. Chamberlain, Daladier, Mussolini i Hitler zadecydowali o oddaniu Niemcom Sudetów - bez udziału Czechosłowacji! To był początek końca dla tego państwa, które straciło swoje najważniejsze umocnienia i przemysł zbrojeniowy.

Polska wykorzystała sytuację i zajęła Zaolzie. Do marca 1939 roku Czechosłowacja przestała istnieć - powstał Protektorat Czech i Moraw, a Słowacja ogłosiła niepodległość pod patronatem Niemiec.

Wojna domowa w Hiszpanii $1936-1939$ stała się poligonem doświadczalnym dla przyszłej wojny światowej. Legion Condor testował niemiecką taktykę, podczas gdy Międzynarodowe Brygady wspierały republikanów. Słynna Guernica Picassa to artystyczny protest przeciw okrucieństwu wojny.

Zwycięstwo Franco oznaczało wprowadzenie dyktatury, która przetrwała do 1975 roku. Najważniejsze jednak było to, że obie strony konfliktu - Niemcy i ZSRR - mogły przetestować nowe rodzaje broni i taktykę.

Pamiętaj: W wojnie hiszpańskiej zginęło ponad 0,5 miliona ludzi, a konflikt pokazał, jak będzie wyglądać przyszła wojna totalna.

Pakty i sojusze przed wojną

Stalin w latach 30. próbował przełamać izolację ZSRR. Przystąpił do Ligi Narodów (1934), ale jego prawdziwym celem było poszerzenie strefy wpływów. Gdy negocjacje z Zachodem się przeciągały, zdecydował się na sojusz z Hitlerem.

Pakt Ribbentrop-Mołotow (23 sierpnia 1939) to jeden z najważniejszych dokumentów XX wieku. Oficjalnie był to pakt o nieagresji, ale tajny protokół dzielił Polskę i określał strefy wpływów w Europie Wschodniej. Niemcy zyskały spokój na wschodzie przed atakiem na Zachód, a Stalin - możliwość ekspansji.

Inne próby stworzenia systemu bezpieczeństwa (mała ententa, pakt czterech, pakt wschodni) kończyły się niepowodzeniem. Europa była podzielona, a małe państwa traktowane przedmiotowo.

Wiosną 1939 roku zaczął się formować nowy układ sojuszy - Brytyjczycy i Francuzi zagwarantowali pomoc Polsce, ale Hitler wypowiedział deklarację o niestosowaniu przemocy. Scena była gotowa na wybuch wojny.

Kluczowe: Pakt Ribbentrop-Mołotow nie tylko umożliwił wybuch wojny, ale także zdeterminował jej przebieg i skutki.

Wojna obronna Polski

1 września 1939 roku - ta data zmieniła świat. Niemiecki plan "Fall Weiss" zakładał wojnę błyskawiczną z trzech stron. Prowokacja gliwicka dała Hitler pretekst do ataku, a bombardowanie Wielunia i ostrzał Westerplatte rozpoczęły kampanię wrześniową.

Polski plan "Zachód" zakładał obronę na całej granicy i stopniowy odwrót za linię Narew-Bug-Wisła-San. Problem w tym, że nie przewidzieliśmy ataku sowieckiego ani braku pomocy od sojuszników. Edward Rydz-Śmigły jako wódz naczelny musiał stawić czoła przytłaczającej przewadze przeciwnika.

17 września ZSRR zaatakował Polskę od wschodu. Sowieci usprawiedliwiali agresję "ochroną mniejszości" i "ratowaniem" Polski przed wojną. To była czysta propaganda - Stalin realizował postanowienia paktu z Hitlerem.

Ewakuacja władz do Rumunii oznaczała koniec regularnej obrony, choć walki trwały jeszcze w październiku. Zginęło około 80 tysięcy polskich żołnierzy, a setki tysięcy trafiły do niewoli.

Tragiczny fakt: Sowieci wysłali notę dyplomatyczną tłumaczącą agresję "brakiem rządu" w Polsce - podczas gdy ten rząd dalej funkcjonował!

Pierwsze lata wojny światowej

Francja i Wielka Brytania wypowiedziały wojnę Niemcom 3 września 1939, ale prowadziły "dziwną wojnę" - ograniczali się do zrzucania ulotek! Konferencja w Abbeville (12 września) oficjalnie zrezygnowała z pomocy Polsce.

28 września podpisano traktat o granicach i przyjaźni między III Rzeszą a ZSRR, przesuwając granicę na linię Pisa-Bug-Narew-San. Litwa przypadła Sowietom w ramach "korekty" podziału.

ZSRR wykorzystał sytuację do ekspansji. Wojna zimowa z Finlandią (30 listopada 1939 - 13 marca 1940) pokazała słabość Armii Czerwonej, ale Finowie musieli oddać 10% terytorium. Państwa bałtyckie zostały wcielone do ZSRR po sfałszowanych wyborach.

Niemcy w kwietniu 1940 zaatakowali Danię i Norwegię, chcąc kontrolować Cieśniny Duńskie i port w Narwiku. Vidkun Quisling w Norwegii stał się symbolem kolaboracji. Dania skapitulowała w kilka godzin, a Norwegowie walczyli do czerwca.

Ironiczny szczegół: Liga Narodów wyrzuciła ZSRR za atak na Finlandię, ale to nie powstrzymało dalszej sowieckiej ekspansji.

Wielka koalicja i konferencje

Po ataku na Pearl Harbor USA dołączyły do wojny, a 1 stycznia 1942 powstała Deklaracja Narodów Zjednoczonych - 26 państw zobowiązało się do walki z państwami Osi.

Konferencja w Casablance (styczeń 1943) ustaliła zasadę bezwarunkowej kapitulacji III Rzeszy i plan desantu na Sycylię. W Quebec dyskutowano o planie Manhattan (bomba atomowa), a w Kairze o ładzie na Dalekim Wschodzie.

Najważniejsza była konferencja w Teheranie (28 listopada - 1 grudnia 1943), gdzie "Wielka Trójka" (Stalin, Roosevelt, Churchill) ustaliła:

• Otwarcie drugiego frontu w Normandii
• Podział Niemiec na strefy okupacyjne
• Powołanie ONZ
• Przesunięcie granic Polski na linię Curzona na wschodzie i Odrę-Nysę na zachodzie

Małe państwa traktowano przedmiotowo - decydowano o ich losie bez ich udziału. Turcję próbowano przekonać do udziału w wojnie, ale dołączyła dopiero pod koniec konfliktu.

Pamiętaj: Konferencje aliantów nie tylko planowały wojnę, ale także kształtowały powojenny ład - często kosztem mniejszych narodów.

Okupacja Europy

Niemiecki system okupacji różnił się w zależności od regionu, ale wszędzie wprowadzano politykę terroru. W Europie Zachodniej okupacja była "łagodniejsza" - zniesiono wolność prasy, wprowadzono rabunkową politykę gospodarczą, ale nie było masowych mordów.

Kolaboracyjne rządy administrowały zajętymi terytoriami - Vidkun Quisling w Norwegii czy Philippe Pétain we Francji stali się symbolami zdrady narodowej.

Okupacja Europy Wschodniej była nieporównywalnie brutalna. Rasistowskie teorie Hitlera i Generalny Plan Wschodni (1941) zakładały wymordowanie wszystkich Żydów i większości Słowian. Einsatzgruppen przeprowadzały masowe egzekucje, a ludność wywożono do przymusowej pracy.

Ruch oporu rozwijał się we wszystkich okupowanych krajach. Najsilniejsze były: polska Armia Krajowa, jugosłowiańska partyzantka Josipa Broza-Tito, francuskie Résistance i podziemie sowieckie. Organizacje często walczyły też między sobą z powodu sporów ideowych i narodowościowych.

Brutalna prawda: Heinrich Himmler planował wymordowanie ludności na zachód od Uralu, a resztę zamienić w niewolników.

Holokaust

Holokaust to systematyczne wymordowanie 6 milionów Żydów europejskich. Zaczął się od dyskryminacji - gwiazdy Dawida, konfiskaty majątków, tworzenia gett. Te zamknięte dzielnice były przeludnione, panowały tam choroby i głód.

Po ataku na ZSRR rozpoczęły się masowe mordy przez Einsatzgruppen. Pogrom w Jedwabnem (10 lipca 1941) pokazał, jak miejscowa ludność uczestniczyła w prześladowaniach.

Konferencja w Wannsee (20 stycznia 1942) podjęła decyzję o "ostatecznym rozwiązaniu kwestii żydowskiej". Reinhard Heydrich i Adolf Eichmann zaplanowali wymordowanie wszystkich europejskich Żydów w obozach zagłady.

Komory gazowe z cyklonem B i piece krematoryjne powstały na ziemiach polskich. Najwięcej ofiar zginęło w Auschwitz-Birkenau, Treblince, Bełżcu, na Majdanku i w Sobiborze. Zagłada dotknęła też Romów (Porajmos).

Powstanie w getcie warszawskim (19 kwietnia 1943) pod wodzą Mordechaja Anielewicza było symbolem żydowskiego oporu, choć zakończyło się porażką i masowymi samobójstwami.

Heroiczne postawy: Irena Sendlerowa, rodzina Żabińskich i Ulmów to symbole polskiej pomocy Żydom - z 27 tys. "Sprawiedliwych" 7 tys. było z Polski.