Początki przemian w Europie Wschodniej

Lata 80. przyniosły wzrost aktywności opozycji w krajach bloku wschodniego, inspirowanej polską Solidarnością. Duży wpływ miała również polityka prezydenta USA Ronalda Reagana, który wspierał ruchy demokratyczne.

Na Węgrzech zmiany rozpoczęły się od odsunięcia od władzy Janosa Kadara. Rządzący wprowadzili ograniczone reformy, licząc na utrzymanie kontroli. Przełomem było otwarcie kraju dla kapitału zagranicznego (1 stycznia 1989) oraz uchwalenie ustawy o wolności zrzeszania się, co umożliwiło pluralizm polityczny.

Warto zapamiętać! Węgry były pionierem zmian w bloku wschodnim - jako pierwsze otworzyły granice i pozwoliły na pluralizm polityczny.

Równocześnie w NRD narastały nastroje rewolucyjne. Obywatele próbowali opuszczać kraj, szukając pomocy w ambasadach państw, w których już rozpoczęły się demokratyczne przemiany.

Przełom w NRD i droga do zjednoczenia Niemiec

Jesienią 1989 roku w miastach NRD zaczęły się masowe demonstracje. Centrum opozycji stał się Lipsk, gdzie 2 października manifestowało ponad 50 tysięcy osób. Punktem zwrotnym było odwołanie przewodniczącego Rady Państwa Ericha Honeckera.

7 grudnia rozpoczął się "okrągły stół" z udziałem władzy i opozycji. Wprowadzony pluralizm polityczny przyniósł powstanie wielu nowych partii. Wiele z nich startowało w wyborach z hasłem "Jesteśmy jednym narodem", wskazując na potrzebę zjednoczenia Niemiec.

Dla większości Niemców obalenie komunizmu stanowiło tylko pierwszy krok - prawdziwym celem była likwidacja podziału kraju i utworzenie jednolitego państwa niemieckiego. Proces zjednoczenia był jednak skomplikowany i wymagał spełnienia wielu warunków.

Ciekawostka: Hasło "Jesteśmy jednym narodem" stało się symbolem dążeń zjednoczeniowych i pojawiało się na większości demonstracji w NRD.

Zjednoczenie Niemiec i rewolucja w Czechosłowacji

Od maja do lipca 1990 odbywały się spotkania czterech mocarstw i dwóch państw niemieckich. ZSRR zgodził się na zjednoczenie w zamian za wsparcie finansowe od RFN, które pomogło w powrocie żołnierzy radzieckich do ojczyzny.

23 sierpnia 1989 Izba Ludowa NRD przyjęła uchwałę o przyłączeniu do RFN, a 31 sierpnia podpisano traktat zjednoczeniowy. W ten sposób zakończył się podział Niemiec trwający od końca II wojny światowej.

W Czechosłowacji, gdzie pamięć o stłumieniu Praskiej Wiosny była wciąż żywa, społeczeństwo długo powstrzymywało się od protestów. Przełom nastąpił w styczniu 1989, gdy doszło do pierwszych demonstracji. Szczyt napięcia przypadł na październik i listopad, kiedy policja brutalnie rozprawiała się z protestującymi studentami.

Ważne! Demonstracje studenckie w Czechosłowacji stały się katalizatorem zmian i doprowadziły do tzw. "Aksamitnej Rewolucji".

Podział Czechosłowacji

Po zdobyciu wolności w Czechosłowacji rozpoczęła się debata o podziale kraju. Chociaż rozmowy trwały od dłuższego czasu, decydujący moment nastąpił po sukcesie wyborczym Partii Ludowej na Słowacji.

17 lipca 1992 roku Słowacka Rada Narodowa przegłosowała przyjęcie nowej flagi, konstytucji oraz oficjalnej nazwy "Republika Słowacji". Był to punkt zwrotny prowadzący do pokojowego rozdziału Czechosłowacji na dwa niezależne państwa.

Czy wiesz? Pokojowy podział Czechosłowacji jest często nazywany "aksamitnym rozwodem", nawiązując do "aksamitnej rewolucji", która obaliła komunizm.

Rozpad Jugosławii

Sytuacja w Jugosławii po śmierci Josipa Broza-Tito w 1980 roku stała się napięta. Odżyły tłumione dotąd konflikty etniczne i religijne. Kraj pogrążał się w kryzysie gospodarczym - rosło bezrobocie i inflacja.

Władze reagowały siłowo na demonstracje i ograniczały swobody obywatelskie. W 1987 roku doszło do starć między serbskimi demonstrantami a albańską milicją w Kosowie. Jednocześnie bogate regiony - Słowenia i Chorwacja, uznały, że zyskają więcej jako niepodległe państwa.

W przeciwieństwie do innych krajów postkomunistycznych, w Jugosławii przemiany nie miały charakteru pokojowego. Kraj rozpadł się w wyniku krwawych konfliktów etnicznych, które ciągnęły się przez lata 90.

Istotne! Jugosławia była jedynym krajem bloku wschodniego, gdzie transformacja przebiegła w sposób krwawy i doprowadziła do wojen domowych.

Droga do integracji europejskiej

Państwa byłego bloku wschodniego po uzyskaniu suwerenności rozpoczęły proces wycofywania wojsk radzieckich ze swoich terytoriów. Z Polski ostatni żołnierze radzieccy wyjechali w 1993 roku.

Kraje postkomunistyczne szybko zaczęły dążyć do integracji ze strukturami zachodnimi - Wspólnotami Europejskimi i NATO. Pierwszym krokiem była jednak integracja regionalna, która miała przygotować te państwa do członkostwa w większych organizacjach.

Na koniec: Wycofanie wojsk radzieckich było symbolicznym zakończeniem epoki komunizmu i początkiem nowego rozdziału w historii Europy Środkowo-Wschodniej.