Pierwsze bezkrólewie i elekcje

Po śmierci Zygmunta Augusta w 1572 roku władzę przejął interreks - biskup gnieźnieński Jakub Uchański. Rok później zwołano sejm konwokacyjny, który ustalił zasady wyboru nowego króla.

Pierwszym władcą wybranym w wolnej elekcji został Henryk Walezy. Przy jego wyborze szlachta stworzyła artykuły henrykowskie - 21 punktów stanowiących coś w rodzaju konstytucji. Artykuły te ograniczały władzę króla - musiał on m.in. zwoływać sejm, nie mógł nakładać podatków bez jego zgody ani decydować o wojnie bez senatu. Gdyby król łamał te zasady, szlachta miała prawo wypowiedzieć mu posłuszeństwo (rokosz).

Każdy nowy władca musiał również podpisać pacta conventa - osobistą umowę zawierającą jego zobowiązania dotyczące polityki zagranicznej, obronności czy finansowania oświaty.

💡 Czy wiesz, że szlachta miała prawo wypowiedzieć posłuszeństwo królowi, jeśli ten łamał prawo? Nazywało się to rokoszem i było zapisane w artykułach henrykowskich!

Stefan Batory, wybrany w 1575 roku (w podwójnej elekcji), okazał się świetnym władcą. Poślubił Annę Jagiellonkę i wspólnie z Janem Zamoyskim skutecznie rządził krajem. Dzięki zwycięskim wojnom z Moskwą w latach 1577-1582 odebrał jej dostęp do Bałtyku na 120 lat. Wprowadził też ważne reformy wojskowe, tworząc piechotę wybraniecką i rejestr kozacki.

Wazowie i "królowie Piasci"

Monarchia elekcyjna w Polsce miała swoje zalety i wady. Nowy władca wybierany był przez ogół szlachty, mógł pochodzić z zagranicy (co dawało szansę na sojusze) lub z Polski (tzw. "królowie Piasci"). Niestety, czasem dochodziło do rozdwojonej elekcji, kiedy mniejszość nie zgadzała się z wyborem większości, co prowadziło do konfliktów.

W Polsce rządziła m.in. dynastia Wazów. Zygmunt III (1587-1632) połączył Polskę ze Szwecją unią personalną i przeniósł stolicę do Warszawy. Jego syn Władysław IV (1632-1648) był wykształconym władcą, za którego panowania nastąpił rozwój gospodarczy i kulturalny kraju. Ostatni z Wazów, Jan II Kazimierz (1648-1668), musiał prowadzić nieustanne wojny z sąsiadami.

Po Wazach na tronie zasiadali "królowie Piasci": Michał Korybut Wiśniowiecki (1668-1673) oraz Jan III Sobieski (1674-1696). Ważną postacią tego okresu był Jan Zamoyski - wykształcony dyplomata, kanclerz i hetman koronny, który wspierał zarówno Batorego, jak i Zygmunta III Wazę.

🌟 Pamiętaj! To za Zygmunta III Wazy Warszawa stała się stolicą Polski, zastępując w tej roli Kraków!

Stanisław August Poniatowski i upadek Rzeczypospolitej

Stanisław August Poniatowski został ostatnim królem Polski w 1764 roku dzięki pomocy stronnictwa Czartoryskich (tzw. Familii) i wsparciu carycy Katarzyny II. Choć chciał przeprowadzić wiele reform w duchu oświecenia, rozwijać naukę i kulturę, jego zależność od Rosji okazała się zgubna.

W 1766 roku rosyjski ambasador Mikołaj Repnin zażądał równouprawnienia dla innowierców. To wywołało sprzeciw katolickiej szlachty, która zawiązała konfederację w Radomiu. Sejm delegacyjny zatwierdził jednak prawa dysydentów i uchwalił prawa kardynalne utrwalające stary system (wolną elekcję, liberum veto).

W odpowiedzi w 1768 roku zawiązano konfederację barską - patriotyczny ruch szlachty walczącej w obronie kraju i katolicyzmu. Niestety, jej klęska przyczyniła się do I rozbioru Polski w 1772 roku, kiedy Rosja, Austria i Prusy zagarnęły część polskich ziem.

🔔 Podczas sejmu zatwierdzającego I rozbiór Polski w 1773 roku, Tadeusz Rejtan protestował kładąc się w drzwiach sali sejmowej. Ten dramatyczny gest stał się symbolem patriotycznego sprzeciwu!

Mimo trudnej sytuacji, w 1773 roku utworzono Komisję Edukacji Narodowej - pierwszą w Europie świecką władzę oświatową, która miała zreformować szkolnictwo w duchu nowoczesnym.