Początki ludzkości i prehistoria

Teoria ewolucji Karola Darwina z XIX wieku całkowicie zmieniła nasze rozumienie pochodzenia człowieka. Według niej, każdy gatunek wywodzi się od wcześniejszych form, a nie został stworzony przez Boga. Afryka jest uznawana za kolebkę ludzkości.

Droga ewolucyjna człowieka była długa i złożona. Zaczęła się od Sahelantropa i Ardipiteka, które potrafiły chodzić na dwóch nogach, przez Australopiteka wytwarzającego pierwsze narzędzia, aż do Homo habilis (człowiek uzdolniony) i Homo erectus (człowiek wyprostowany), który opuścił Afrykę i potrafił rozniecić ogień. Ostatecznie pojawił się Neandertalczyk, a około 300 tysięcy lat temu - Homo sapiens, czyli człowiek rozumny, który jako jedyny przetrwał do dziś.

Prehistorię dzielimy na epoki: kamienia (paleolit, mezolit, neolit), brązu i żelaza. Nazwy pochodzą od materiałów używanych do wyrobu narzędzi codziennego użytku.

💡 Rewolucja neolityczna (około 10 tysięcy lat p.n.e.) to jeden z najważniejszych przełomów w historii ludzkości - człowiek przeszedł od życia koczowniczego do osiadłego, zaczął uprawiać rośliny i hodować zwierzęta.

Narodziny cywilizacji i Mezopotamia

Starożytne cywilizacje powstawały głównie w dolinach rzek, gdzie żyzna gleba umożliwiała rozwój rolnictwa. Ludzie budowali systemy irygacyjne i kanały nawadniające, co przyczyniło się do powstania pierwszych państw.

Najstarsza cywilizacja narodziła się w Mezopotamii - krainie położonej między rzekami Tygrys i Eufrat. Jej twórcami byli tajemniczy Sumerowie, którzy nigdy nie stworzyli jednolitego państwa, lecz żyli w miastach-państwach, takich jak Ur, Uruk czy Kisz.

Sumerowie osiągnęli niezwykłe sukcesy w wielu dziedzinach. Stworzyli monumentalne budowle zwane zikkuratami (wielopoziomowe świątynie), rozwinęli zaawansowane rzemiosło, wynaleźli pismo klinowe zapisywane na glinianych tabliczkach, a także stworzyli pierwsze dzieła literackie, jak Epos o Gilgameszu.

🔍 Sumerowie byli prawdziwymi innowatorami - to oni wynaleźli koło, opracowali zaawansowane systemy matematyczne (w tym system sześćdziesiątkowy, który używamy do dziś, mierząc czas), stworzyli kalendarz i pierwsze systemy miar i wag!

Babilonia i jej znaczenie

Imperium babilońskie stało się potęgą dzięki królowi Hammurabiemu, który rządził w XVIII wieku p.n.e. Ten wybitny władca poszerzył granice państwa i stworzył słynny Kodeks Hammurabiego - jeden z najstarszych zbiorów praw na świecie, oparty na zasadzie talionu (oko za oko, ząb za ząb).

Babilończycy wierzyli w wielu bogów (politeizm). Ich panteon obejmował Szamasza (bóg słońca i sprawiedliwości), Isztar (miłość i wojna) oraz Marduka (opiekun Babilonu). Religia odgrywała kluczową rolę w codziennym życiu mieszkańców Mezopotamii.

Społeczeństwo babilońskie było podzielone na wolnych (kapłanów, urzędników, wojskowych i chłopów) oraz niewolników. Warto pamiętać o niewoli babilońskiej w VI wieku p.n.e., kiedy król Nabuchodonozor II deportował część narodu żydowskiego z Judy do Babilonii.

🌿 Wiszące ogrody Semiramidy uznawane za jeden z siedmiu cudów świata starożytnego, zostały zbudowane właśnie w Babilonie. Nabuchodonozor II stworzył je dla swojej żony - była to wielopoziomowa konstrukcja z bujną roślinnością, nawadnianą wodą z Eufratu!

Asyria - potęga militarna Mezopotamii

Po upadku Babilonii, w Mezopotamii rozwinęło się państwo asyryjskie ze stolicą w Asur, a później w Niniwie. Na przełomie VIII i VII wieku p.n.e. Asyryjczycy stworzyli ogromne imperium, podbijając Mezopotamię, Syrię, Palestynę i północny Egipt.

Sukcesy militarne Asyrii były możliwe dzięki znakomitej armii, składającej się z piechoty (łuczników i procarzy) oraz rydwanów bojowych. Asyryjczycy zasłynęli z niespotykanego okrucieństwa wobec podbitych ludów - stosowali tortury, obcinali części ciała i nabijali jeńców na pale.

Jednym z najsłynniejszych władców był Asurbanipal, który kontynuował ekspansję terytorialną i umacniał potęgę imperium. Jego rządy charakteryzowały się surowym traktowaniem podbitej ludności.

🗡️ Asyryjczycy byli jednym z pierwszych imperiów, które stosowało terror jako metodę kontroli podbitej ludności. Podobne praktyki można było później zaobserwować w innych wielkich imperiach, jak Imperium Osmańskie czy III Rzesza.

Cywilizacja starożytnego Egiptu narodziła się w dolinie Nilu w IV tysiącleciu p.n.e. Życie osiadłe było możliwe dzięki regularnym wylewom rzeki, które użyźniały glebę. Egipcjanie stworzyli system irygacyjny i opracowali kalendarz oparty o trzy pory roku związane z Nilem: wylew, wysiew i wzrost roślin oraz żniwa.

Starożytny Egipt i jego dzieje

Początkowo Egipt był podzielony na dwa królestwa: Górny i Dolny. Około 3100 roku p.n.e. król Memes (Narmer) dokonał zjednoczenia, tworząc jedno państwo ze stolicą w Memfis. Egipt był podzielony administracyjnie na nomy zarządzane przez nomarchów.

Dzieje starożytnego Egiptu dzielą się na trzy główne okresy. Stare Państwo $ok. 2675-2170 p.n.e.$ to czas budowy wielkich piramid, w tym słynnej piramidy Cheopsa. W okresie Średniego Państwa $ok. 2000-1760 p.n.e.$ rozpoczęto pierwsze podboje, zajmując Nubię i Synaj. Nowe Państwo $ok. 1565-1085 p.n.e.$ to era największej potęgi, ekspansji i świetności Egiptu.

Jednym z najsłynniejszych władców był Ramzes II $ok. 1305-1213 p.n.e.$, który żył ponad 90 lat, miał 150 dzieci i prowadził wojny z Hetytami. Egipt funkcjonował jako monarchia despotyczna - faraon był absolutnym władcą, tworzył prawo, ale sam mu nie podlegał.

📜 Społeczeństwo egipskie miało wyraźną strukturę hierarchiczną: na szczycie stał faraon, poniżej urzędnicy i kapłani, następnie rzemieślnicy, kupcy i lekarze, a na najniższych szczeblach żołnierze, chłopi i niewolnicy.

W 332 roku p.n.e. Egipt został podbity przez Aleksandra Wielkiego, tracąc niepodległość po ponad trzech tysiącach lat istnienia.

Kultura i osiągnięcia Egiptu

Pismo było jednym z największych osiągnięć Egipcjan. Rozwinęli trzy jego rodzaje: hieroglify (używane na pomnikach i w świątyniach), pismo hieratyczne (do tekstów religijnych) i demotyczne (do codziennej korespondencji). Hieroglify zostały odczytane dopiero w XIX wieku przez Champolliona dzięki odkryciu Kamienia z Rosetty.

Egipcjanie byli wspaniałymi architektami i inżynierami. Potrafili obliczać pola powierzchni figur, co wykorzystywali wznosząc monumentalne budowle z kamiennych bloków. Najbardziej znane są piramidy służące jako grobowce faraonów oraz imponujące świątynie.

Egipska medycyna stała na wysokim poziomie - pojawiły się specjalizacje, jak okuliści. Egipcjanie opracowali też technikę mumifikacji zwłok, która trwała 70 dni i obejmowała skomplikowany proces konserwacji ciała. Wierzono, że zachowanie ciała jest niezbędne do życia pozagrobowego, co opisywano w Księdze Umarłych.

🏺 W sztuce egipskiej powszechnie stosowano frontalizm - sposób przedstawiania postaci, w którym głowa i klatka piersiowa ukazane są z przodu, a biodra i nogi z profilu. Ten charakterystyczny styl był używany przez ponad 3000 lat!

Egipcjanie wierzyli w wielu bogów (politeizm), wśród których najważniejsze bóstwa to Re (słońce), Horus (niebo), Ozyrys (sędzia zmarłych), Izyda (miłość i niebo) oraz Anubis (bóg mumifikacji).

Rewolucja religijna i inni bogowie Egiptu

Oprócz głównych bóstw, Egipcjanie czcili również Ptaha (bóg sztuki i rzemiosła), Thota (bóg pisma i mądrości), Hathor (bogini miłości, przedstawiana jako krowa) oraz Bastet (bogini zabawy i muzyki, której symbolem był kot).

W XIV wieku p.n.e. faraon Amenhotep IV przeprowadził rewolucyjną reformę religijną. Wprowadził wiarę w jednego boga - Atona, reprezentowanego przez tarczę słoneczną. Tak bardzo zaangażował się w tę wiarę, że zmienił swoje imię na Echnaton (oznaczające "oddany Atonowi"). Była to pierwsza próba wprowadzenia monoteizmu (wiary w jednego boga) w historii Egiptu.

Fenicjanie - naród żeglarzy i kupców

Fenicja była starożytną krainą położoną nad Morzem Śródziemnym, na terenie dzisiejszego Libanu. Fenicjanie nie stworzyli jednolitego państwa, lecz organizowali się w miasta-państwa, z których najważniejsze były Tyr, Sydon i Byblos.

Doskonałe położenie geograficzne sprawiło, że Fenicjanie stali się narodem żeglarzy i kupców. Wyspecjalizowali się w budowie statków z drzewa cedrowego i prowadzili wymianę handlową z państwami basenu Morza Śródziemnego. Wynaleźli nawet purpurowy barwnik, uzyskiwany z wydzieliny ślimaków morskich.

🔤 Największym osiągnięciem Fenicjan było stworzenie pierwszego alfabetu, składającego się z 22 liter. Ten wynalazek powstał z potrzeb ekonomicznych - kupcy potrzebowali prostego i praktycznego sposobu zapisywania informacji handlowych.

Z powodu braku ziemi, Fenicjanie zakładali liczne kolonie i faktorie handlowe wzdłuż wybrzeży Morza Śródziemnego. Najważniejszą z nich była Kartagina, założona w 814 roku p.n.e., która później stała się potężnym państwem rywalizującym z Rzymem.

Starożytny Izrael i jego dzieje

Hebrajczycy (Izraelici, Żydzi) to lud, który zamieszkiwał tereny Bliskiego Wschodu i stworzył jedną z najważniejszych monoteistycznych religii świata. Doskonałym źródłem wiedzy o historii Izraelitów jest Biblia, a dokładniej Stary Testament.

Historia Żydów zaczyna się od Abrahama, który w XIX wieku p.n.e. opuścił mezopotamskie miasto Ur i dotarł do krainy Kanaan, nazywanej Ziemią Obiecaną (później Palestyną). Z powodu klęski nieurodzaju, Żydzi przenieśli się do Egiptu, gdzie z czasem zaczęto ich prześladować i zmuszać do niewolniczej pracy.

W XII wieku p.n.e. Mojżesz wyprowadził Żydów z niewoli egipskiej. Według Biblii, na górze Synaj Mojżesz zawarł przymierze z Bogiem Jahwe i otrzymał Dziesięć Przykazań. Po powrocie do Kanaanu, Izraelici musieli walczyć z miejscowymi plemionami.

🕎 Menora, siedmioramienny świecznik, stała się jednym z najważniejszych symboli judaizmu. Symbolizuje Boską obecność i oświecenie duchowe. Pierwotnie znajdowała się w Świątyni Jerozolimskiej.

W XI wieku p.n.e. powstało państwo izraelskie, którego pierwszym królem był Saul. Jednak dopiero za panowania Dawida (X wiek p.n.e.) i jego syna Salomona nastąpił rozkwit państwa. Salomon zasłynął jako mądry władca i budowniczy - wzniósł wspaniałą Świątynię Jerozolimską.

Losy państwa żydowskiego i judaizm

Po śmierci Salomona w 932 roku p.n.e. państwo rozpadło się na dwa królestwa: Izrael i Judę. Izrael został podbity przez Asyryjczyków, a Judę zajęli Babilończycy w VI wieku p.n.e., co rozpoczęło okres niewoli babilońskiej.

Zakończenie niewoli nastąpiło w 538 roku p.n.e., gdy perski król Cyrus pozwolił Żydom wrócić do Palestyny. Izraelici odbudowali swoją ojczyznę i wznieśli Drugą Świątynię Jerozolimską. W IV wieku p.n.e. Palestyna dostała się pod wpływy Aleksandra Macedońskiego, a w I wieku p.n.e. stała się prowincją rzymską.

Judaizm to monoteistyczna religia, w której wyznawcy wierzą w jednego Boga - Jahwe. Żydzi uważają się za naród wybrany przez Boga, z którym zawarli szczególne przymierze. Świętą księgą judaizmu jest Stary Testament, a szczególnie Pięcioksiąg (Tora).

📖 Biblia hebrajska (Tanah) składa się z trzech głównych części: Pięcioksięgu (opisującego stworzenie świata i dojście do Ziemi Obiecanej), ksiąg historycznych (od śmierci Mojżesza do upadku królestwa) oraz Ketuwim (zawierającego psalmy, przepowiednie i teksty literackie).

Miejscem modlitw i zgromadzeń religijnych Żydów jest synagoga. W judaizmie ważną rolę odgrywali prorocy, którzy głosili nadejście Mesjasza.

Imperium Perskie - potęga starożytnego Wschodu

W II tysiącleciu p.n.e. na Wyżynę Irańską przybyły ludy indoeuropejskie: Medowie i Persowie. Jako pierwsi państwo stworzyli Medowie w VII wieku p.n.e., ze stolicą w Ekbatanie.

W VI wieku p.n.e. Persowie pod wodzą Cyrusa Wielkiego zbuntowali się przeciwko Medom i założyli własne państwo ze stolicą w Persepolis. Cyrus prowadził politykę ekspansji, podbijając Syrię, Palestynę, Azję Mniejszą i docierając aż do Morza Śródziemnego.

Po śmierci Cyrusa władzę przejął jego syn Kambyzes II, który kontynuował podboje, zajmując Egipt. Jednak największy rozkwit imperium nastąpił za panowania Dariusza I Wielkiego, który rozszerzył granice państwa aż do rzeki Indus. Wprowadził podział administracyjny na 20 satrapii zarządzanych przez satrapów.

🔥 W przeciwieństwie do wielu innych imperiów, Persowie byli znani z tolerancji religijnej i kulturowej. Nie narzucali podbitym ludom swojej wiary i kultury, wymagając jedynie płacenia podatków i dostarczania wojska w razie potrzeby.

Persowie wyznawali religię zwaną madaizmem, w której głównym bóstwem był Ahura Mazda (bóg dobra i światła), przeciwstawiony Arymanowi (bogu zła). Prorok Zaratustra zreformował tę religię, tworząc zaratustryzm - wiarę o cechach monoteistycznych, głoszącą ostateczne zwycięstwo dobra nad złem oraz przyjście Mesjasza, który zapowie zmartwychwstanie i sąd nad duszami.