Geneza i początki zimnej wojny

Początki zimnej wojny i konferencja w Poczdamie

II wojna światowa pozostawiła po sobie ogromne zniszczenia - śmierć ponad 50 milionów ludzi i gospodarczy chaos. Kraje europejskie poniosły ogromne koszty, a Wielka Brytania i Francja straciły swoją silną pozycję na arenie międzynarodowej.

Konferencja w Poczdamie (17 lipca - 2 sierpnia 1945 r.) była ostatnim spotkaniem przywódców koalicji antyhitlerowskiej. Uczestniczyli w niej Józef Stalin (ZSRR), Harry Truman (USA) oraz początkowo Winston Churchill, którego później zastąpił Clement Attlee (Wielka Brytania).

Najważniejsze decyzje konferencji to podział Niemiec i Austrii na cztery strefy okupacyjne, zobowiązanie Niemiec do wypłaty reparacji wojennych oraz ustalenie przebiegu zachodnich i północnych granic Polski. Wprowadzono również zasadę czterech D: denazyfikację, demilitaryzację, dekartelizację i demokratyzację Niemiec.

Warto zapamiętać! Konferencja poczdamska określiła nowy porządek świata, który na kolejne dekady podzielił Europę na dwie strefy wpływów - zachodnią (amerykańską) i wschodnią (radziecką).

Denazyfikacja Niemiec i reparacje wojenne

Reparacje wojenne to odszkodowania za szkody i zniszczenia wypłacane stronie zaatakowanej po jej zwycięstwie. Niemcy zostali zobowiązani do wypłaty takich odszkodowań krajom poszkodowanym podczas wojny.

Ukaranie niemieckich zbrodniarzy wojennych rozpoczęło się pierwszym procesem norymberskim, podczas którego sądzono 22 głównych oskarżonych. W 1946 roku 12 z nich skazano na karę śmierci, a w latach 1946-1949 odbyło się jeszcze 12 kolejnych procesów.

Zasada czterech D obejmowała:

• Denazyfikację - usunięcie z życia politycznego i społecznego działaczy związanych z systemem nazistowskim
• Demilitaryzację - całkowite lub częściowe pozbawienie kraju uzbrojenia
• Dekartelizację - podział funkcjonujących w przemyśle karteli
• Demokratyzację - wprowadzenie systemu demokratycznego

Ciekawostka! Denazyfikacja była bardzo trudnym procesem, ponieważ wielu nazistów ukrywało swoją przeszłość, a niektórzy naukowcy i specjaliści związani z III Rzeszą zostali później zatrudnieni przez zwycięskie mocarstwa ze względu na swoją wiedzę.

Powstanie ONZ

Po nieudanych działaniach Ligi Narodów postanowiono powołać nową organizację pokojową. Konferencja założycielska Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) z udziałem 50 państw rozpoczęła się w kwietniu 1945 r. w San Francisco i zakończyła podpisaniem Karty Narodów Zjednoczonych 26 czerwca 1945 r.

Struktura prawna ONZ opierała się na kilku głównych organach. Na czele organizacji stanął sekretarz generalny, a w Radzie Bezpieczeństwa zasiadło 5 stałych członków: USA, ZSRR, Francja, Wielka Brytania i Chiny. Mieli oni prawo veta, pozwalające blokować decyzje innych organów.

Delegaci wszystkich państw członkowskich brali udział w corocznych sesjach Zgromadzenia Ogólnego ONZ, gdzie każdemu państwu przysługiwał jeden głos. W 1948 r. ONZ uchwaliła Powszechną Deklarację Praw Człowieka, gwarantującą wszystkim ludziom prawo do życia, pracy i wolności.

Zapamiętaj! ONZ miała zapobiegać konfliktom międzynarodowym i promować współpracę między państwami, ale podczas zimnej wojny jej skuteczność była ograniczona przez rywalizację między USA i ZSRR.

Ekspansja komunizmu i początek zimnej wojny

Po II wojnie światowej kraje Europy Środkowo-Wschodniej (Bułgaria, Czechosłowacja, wschodnia część Niemiec, Polska, Rumunia i Węgry) znalazły się w sowieckiej strefie wpływów. Lokalni komuniści, zależni od Sowietów, przejęli w nich władzę.

Za symboliczny początek zimnej wojny przyjmuje się przemówienie Winstona Churchilla w Fulton (USA) z 5 marca 1946 r. Churchill stwierdził wtedy, że władza komunistów zagraża światowemu pokojowi i należy się temu przeciwstawić.

W odpowiedzi na rosnące wpływy komunizmu prezydent USA Harry Truman ogłosił własną strategię polityki zagranicznej. Doktryna Trumana zakładała udzielenie pomocy wszystkim narodom zagrożonym przez komunizm. Później został również ogłoszony Plan Marshalla - amerykański program pomocy gospodarczej dla zniszczonej wojną Europy.

Ważne! Doktryna Trumana rozpoczęła politykę "powstrzymywania komunizmu", która stała się podstawą amerykańskiej strategii na kolejne dekady zimnej wojny.

Kryzys berliński i podział Niemiec

Konflikt między mocarstwami nasilił się, gdy USA i Wielka Brytania zaczęły wspierać koncepcję utworzenia państwa zachodnioniemieckiego. W nocy z 23 na 24 czerwca 1948 r. Stalin zablokował dostawy do zachodnich sektorów Berlina, licząc że kraje Zachodu ustąpią w obawie o życie ludności cywilnej.

Szantaż nie powiódł się - alianci zorganizowali most powietrzny, dostarczając Berlińczykom niezbędne towary. Ostatecznie Stalin zniósł nieskuteczną blokadę 12 maja 1949 r.

Konsekwencją kryzysu był podział Niemiec na dwa państwa. W zachodnich strefach okupacyjnych przeprowadzono wybory do parlamentu i w 1949 r. proklamowano Republikę Federalną Niemiec (RFN) ze stolicą w Bonn. W odpowiedzi sowiecka strefa okupacyjna utworzyła Niemiecką Republikę Demokratyczną (NRD) ze stolicą w Berlinie Wschodnim.

To ciekawe! Berlin, choć znajdował się w środku terytorium NRD, również został podzielony na strefy okupacyjne. W 1961 roku wybudowano Mur Berliński, który na prawie 30 lat stał się najbardziej znanym symbolem zimnej wojny.