Elekcja Zygmunta III Wazy (1587)

Po śmierci Stefana Batorego trzeba było wybrać nowego króla. Kandydatami byli Maksymilian III Habsburg, Zygmunt Waza ze Szwecji i car Fiodor z Moskwy.

Doszło do podwójnej elekcji w 1587 roku - część szlachty wybrała Zygmunta, część Maksymiliana. Sprawę rozstrzygnęła bitwa pod Byczyną w 1588 roku, gdzie Jan Zamojski pokonał wojska Maksymiliana.

Zygmunt III Waza został nie tylko królem Polski, ale w 1594 roku także królem Szwecji. Powstała unia personalna między oboma krajami. W 1596 roku przeniósł dwór z Krakowa do Warszawy.

Niestety, szwedzki parlament zdetronizował Zygmunta w 1599 roku, a władcą Szwecji został Karol IX Sudermański. To była przyczyna przyszłych wojen polsko-szwedzkich.

Ciekawostka: Zygmunt III był pierwszym królem, który na stałe przeniósł stolicę do Warszawy!

Wielka Smuta w Rosji (1598-1613)

Gdy Iwan IV Groźny zmarł, jego syn Fiodor I objął tron, ale był słabym władcą. Pozwolił bojarom (rosyjskiej szlachcie) na zbyt duże wpływy, choć udało mu się utworzyć patriarchat w Moskwie.

Po śmierci Fiodora w 1598 roku skończyła się dynastia Rurykowiczów, a władcę został bojar Borys Godunow. To był początek chaosu zwanego Wielką Smutą.

W 1604 roku pojawił się Dymitr Samozwaniec, który twierdził, że jest synem Iwana Groźnego. Poślubił Marynę Mniszchównę i dzięki temu otrzymał wsparcie polskich magnatów. Objął władzę, ale szybko został zamordowany w 1606 roku.

Pamiętaj: Wielka Smuta to był idealny moment dla Polski, żeby wtrącić się w sprawy Rosji i próbować zdobyć wpływy na wschodzie.

Wojna Rzeczypospolitej z Moskwą (1610-1612)

Druga Dymitriada rozpoczęła się w 1607 roku, gdy pojawił się kolejny samozwaniec. Założył on ośrodek władzy w Tuszynie pod Moskwą, co doprowadziło do jeszcze większego chaosu.

Polska postanowiła aktywnie wtrącić się w sprawy rosyjskie. Część bojarów zaproponowała, żeby Władysław - syn Zygmunta III - został carem. Rozpoczęła się polska interwencja zbrojna.

Hetman Stanisław Żółkiewski odniósł wielkie zwycięstwo pod Kłuszynem w 1610 roku, a potem wkroczył do Moskwy. Polacy zajęli nawet Kreml!

Jednak w 1611 roku wybuchło antypolskie powstanie. Polska załoga musiała skapitulować, a w 1613 roku carem został Michał Romanow - założyciel dynastii Romanowów. Konflikt zakończył się rozejmem w Dywilinie (1619) i pokojem w Polanowie (1634).

Ważne: To była szansa na wielkie sukcesy Polski na wschodzie, ale ostatecznie nie udało się utrzymać zdobyczy.

Wojny ze Szwecją i rokosz Zebrzydowskiego

Zygmunt III nie pogodził się z utratą korony szwedzkiej i rozpoczął długotrwałe wojny. W 1599 roku Szwedzi wkroczyli do Inflant, ale Polacy odnieśli spektakularne zwycięstwa.

Jan Karol Chodkiewicz pokonał trzykrotnie liczniejsze siły szwedzkie pod Białym Kamieniem w 1604 roku. Jeszcze większy sukces to bitwa pod Kircholmem w 1605 roku, gdzie 4 tysiące Polaków pokonało znacznie liczniejszą armię szwedzką dzięki husarii.

Wewnątrz kraju polityka króla wywoływała sprzeciw. Powstały dwa stronnictwa: regaliści (popierali króla) i popularyści (sprzeciwiali się jego planom). Jan Zamojski, a potem Mikołaj Zebrzydowski przewodzili opozycji.

W latach 1606-1608 wybuchł rokosz Zebrzydowskiego. Szlachta protestowała przeciwko wzmacnianiu władzy królewskiej i jego polityce zagranicznej. Rokosz zakończył się zwycięstwem króla pod Guzowem w 1607 roku.

Zapamiętaj: Husaria to była najsłynniejsza formacja wojskowa tamtych czasów - ciężka jazda w skrzydlatych zbrojach!

Kontynuacja wojen szwedzkich

Gustaw Adolf, nowy król Szwecji, okazał się groźnym przeciwnikiem. W 1621 roku jego armia zajęła Rygę i Parnawę w Inflantach, choć Polacy odzyskali Mitawę.

W 1626 roku Szwedzi wkroczyli do Prus Książęcych i Królewskich. Najgorzej dla Polski było to, że szwedzka flota zablokowała Gdańsk, co ograniczyło eksport zboża - główne źródło dochodów Rzeczypospolitej.

Zygmunt III zawarł przymierze z Habsburgami w 1613 roku, co oznaczało pomoc wzajemną w razie buntu poddanych. Ta polityka doprowadziła jednak do kolejnych konfliktów.

Cele polityczne Zygmunta były ambitne ale kosztowne: chciał odzyskać koronę Szwecji, współpracować z Habsburgami i uzyskać wpływy w Moskwie. To wszystko wymagało ciągłych wojen.

Ważne dla testu: Pamiętaj o trzech głównych celach polityki Zygmunta III - Szwecja, sojusz z Habsburgami i wpływy w Moskwie.

Zakończenie konfliktów z Rosją

Wojny z Moskwą przyniosły Polsce pewne korzyści terytorialne. Rozejm w Dywilinie z 1619 roku dał Polsce ziemie: czernihowską, smoleńską i siewierską - to były znaczące zdobycze na wschodzie.

Ostateczne rozstrzygnięcie przyniosł pokój w Polanowie z 1634 roku. Moskwa odzyskała tylko wschodnie części ziem siewierskiej i smoleńskiej, ale Polska zachowała większość zdobyczy.

Najważniejsze było to, że Władysław IV zrzekł się pretensji do tronu moskiewskiego. To oznaczało koniec polskich ambicji carskich, ale też stabilizację granicy wschodniej.

Podsumowanie: Mimo że nie udało się posadzić polskiego królewicza na tronie carskim, Polska zyskała spore terytoria na wschodzie.

Końcowe rozliczenia ze Szwecją

Polacy odnieśli jeszcze kilka sukcesów wojskowych. W 1627 roku zwyciężyli w bitwie morskiej pod Oliwą i pod Czarnem, a w 1629 roku pod Trzcianą.

Rozejm w Starym Targu z 1629 roku był dla Polski bolesny - Szwecja przejęła większość portów (oprócz Gdańska, Królewca i Pucka) i nałożyła cła na handel gdański.

Sytuację poprawił rozejm w Sztumskiej Wsi z 1635 roku. Miał obowiązywać 26,5 roku, Rzeczpospolita musiała zaakceptować utratę Inflant, ale odzyskała porty pruskie. Szwedzi nie mogli już pobierać ceł z polskiego handlu.

To był koniec wielkiej polityki bałtyckiej Zygmunta III. Polska utraciła Inflanty i szanse na odzyskanie Szwecji, ale zachowała dostęp do morza przez porty pruskie.

Pamiętaj: Rozejm w Sztumskiej Wsi zakończył długotrwałe wojny polsko-szwedzkie, ale kosztem utraty Inflant.