Odwilż posewastopolska i droga do powstania
Po przegranej wojnie krymskiej Rosja musiała wprowadzić reformy. Aleksander II zastąpił autorytarnego Mikołaja I i rozpoczął odwilż posewastopolską. W Polsce obejmowała ona trzy główne reformy: uwłaszczeniową (nadanie chłopom ziemi), edukacyjną (rozwój szkół) oraz administracyjną (ograniczenie autonomii).
Polacy zaczęli organizować manifestacje patriotyczne od 1860 roku, wyrażając swoje narodowe aspiracje. Procesje i pochody gromadziły tłumy Polaków. W odpowiedzi, władze rosyjskie wyznaczyły Aleksandra Wielopolskiego na naczelnika rządu Królestwa Polskiego. Był on zwolennikiem ugody z Rosją, co wielu Polaków uznało za zdradę.
W tym czasie ukształtowały się dwa główne stronnictwa polityczne: Biali (konserwatyści reprezentujący ziemiaństwo, dążący do reform i autonomii) oraz Czerwoni (radykałowie z inteligencji, dążący do powstania i reform społecznych). Te podziały wpłynęły później na przebieg powstania.
💡 Warto zapamiętać: Bezpośrednią przyczyną wybuchu powstania styczniowego była branka - przymusowy pobór Polaków do rosyjskiego wojska, zarządzona przez Wielopolskiego, by osłabić ruch niepodległościowy.
Powstanie styczniowe (styczeń 1863 - jesień 1864) było największym polskim zrywem narodowym XIX wieku. Mimo heroicznej walki, zakończyło się porażką z powodu słabego uzbrojenia, braku jednolitego dowództwa i ograniczonego wsparcia międzynarodowego. Najważniejszym dyktatorem powstania był Romuald Traugutt, który centralizował struktury powstańcze i stworzył Tymczasowy Rząd Narodowy.
Po klęsce powstania, w zaborze pruskim rozpoczął się okres Kulturkampfu (walki z polskością) oraz rugów pruskich (masowych wysiedleń). Powołano Komisję Kolonizacyjną do wykupu polskich ziem i osiedlania na nich niemieckich kolonistów.
