Okupacja Polski podczas II wojny światowej

28 września 1939 roku III Rzesza i ZSRR podpisały drugi pakt Ribbentrop-Mołotow, ustalając nową linię graniczną wzdłuż Bugu. Tym aktem okupanci potwierdzili, że upadek Polski jest ostateczny i zobowiązali się do wspólnego zwalczania polskiej konspiracji.

Niemcy podzielili swoje terytoria na ziemie wcielone bezpośrednio do Rzeszy (Pomorze, Śląsk, Prusy Wschodnie) oraz Generalne Gubernatorstwo (GG) ze stolicą w Krakowie. GG, zarządzane przez Hansa Franka, składało się z czterech dystryktów, do których w 1941 roku dołączono Galicję. Miało ono stanowić zaplecze gospodarcze dla Niemców.

Terror hitlerowski obejmował szereg działań wymierzonych w polskie społeczeństwo. Akcja Inteligencja doprowadziła do wymordowania tysięcy przedstawicieli polskiej elity, a podczas akcji specjalnej "Kraków" wywieziono polskich profesorów do obozów pracy. Niemcy wprowadzili godzinę policyjną, organizowali łapanki i zmuszali Polaków do przyjmowania Volkslisty.

💡 Niemcy dążyli do przekształcenia Polaków w tanią siłę roboczą. Dlatego pozwalali jedynie na funkcjonowanie szkół podstawowych uczących tylko czytania i pisania, a dostęp do kultury był ściśle kontrolowany.

Zbrodnie wojenne i władze na uchodźstwie

Okupacja sowiecka oznaczała masową sowietyzację, konfiskaty majątków i deportacje w głąb ZSRS. Władze sowieckie przeprowadziły brutalne działania takie jak paszportyzacja i zsyłki do łagrów. Wszystkie polskie ziemie wschodnie zostały wcielone do ZSRS.

Zbrodnia katyńska z 1940 roku była jednym z najokrutniejszych aktów sowieckiego terroru. Około 22 000 polskich oficerów, inteligentów i policjantów zostało zamordowanych strzałem w tył głowy i pochowanych w masowych grobach. ZSRS przyznał się do tej zbrodni dopiero w 1990 roku.

W latach 1943-1944 doszło do zbrodni wołyńskiej – masowych mordów dokonanych przez UPA i ludność ukraińską na polskich mieszkańcach Wołynia. W wyniku tych działań zginęło 50-100 tysięcy Polaków. Ukraińscy nacjonaliści dążyli do utworzenia państwa bez mniejszości narodowych.

Po klęsce wrześniowej władze polskie przeniosły się na uchodźstwo, najpierw do Francji, a później do Wielkiej Brytanii. Na czele rządu emigracyjnego stał generał Władysław Sikorski. 30 lipca 1941 roku podpisał on z ambasadorem ZSRS układ Sikorski-Majski, ustanawiający relacje dyplomatyczne między Polską a Związkiem Radzieckim.

💡 Po tragicznej śmierci generała Sikorskiego w katastrofie lotniczej w 1943 roku, nowym premierem rządu na uchodźstwie został Stanisław Mikołajczyk.

Polskie Państwo Podziemne i polskie siły zbrojne

Polskie Państwo Podziemne (PPP) było unikalną strukturą oporu składającą się z pionu wojskowego i cywilnego. Pion wojskowy zajmował się walką z okupantem i akcjami sabotażowymi, podczas gdy pion cywilny odpowiadał za administrację i tajne nauczanie. Jednym z pierwszych oddziałów partyzanckich byli Hubalczycy, dowodzeni przez majora Henryka Dobrzańskiego "Hubala".

PPP prowadziło różnorodne działania: sabotaż, dywersję, zbieranie informacji wywiadowczych i pomoc ludności cywilnej. Do najbardziej spektakularnych akcji należały zamach na Franza Kutchera (generała SS) w 1944 roku i Akcja pod Arsenałem.

Polskie siły zbrojne działały także poza granicami okupowanego kraju. Wojska polskie we Francji formowane były na podstawie umowy polsko-francuskiej z 1939 roku i liczyły około 84 000 żołnierzy. Po kapitulacji Francji część żołnierzy ewakuowano do Wielkiej Brytanii, gdzie tworzyli nowe jednostki.

W Wielkiej Brytanii polscy żołnierze przeszli brytyjskie szkolenie i brali udział w kluczowych operacjach. Słynny Dywizjon 303 odegrał znaczącą rolę w Bitwie o Anglię, a inne polskie jednostki walczyły w kampaniach w Afryce i Normandii. Szczególne miejsce w historii zajmuje Armia Andersa, która w 1944 roku wsławiła się zdobyciem Monte Cassino.

💡 Polskie Państwo Podziemne było ewenementem na skalę światową – mimo okupacji, Polska posiadała tajne struktury państwowe, które działały niemal jak regularne państwo, z własnym sądownictwem, edukacją i siłami zbrojnymi.

Koniec wojny i powstanie warszawskie

Relacje polsko-sowieckie dramatycznie się pogorszyły po ujawnieniu zbrodni katyńskiej. 25 kwietnia 1943 roku Stalin zerwał stosunki dyplomatyczne z polskim rządem na uchodźstwie po oskarżeniach o dokonanie zbrodni katyńskiej.

Równolegle Sowieci budowali wpływy wśród polskich komunistów. W 1942 roku powstała Polska Partia Robotnicza (PPR) oraz jej siła zbrojna – Gwardia Ludowa (GL), przemianowana w 1944 roku na Armię Ludową (AL). W 1944 roku utworzono też Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN) z Edwardem Osóbką-Morawskim na czele, który stał się zalążkiem przyszłego komunistycznego rządu.

W 1944 roku Armia Krajowa rozpoczęła Akcję "Burza" – operację zbrojną mającą na celu wyzwolenie Polski spod okupacji niemieckiej przed nadejściem Armii Czerwonej. Jej kulminacją było Powstanie Warszawskie, które wybuchło 1 sierpnia 1944 roku. Przez 63 dni warszawiacy walczyli bohatersko pod dowództwem generała Tadeusza Bora-Komorowskiego.

Powstanie Warszawskie zakończyło się kapitulacją 2 października 1944 roku. Bilans był tragiczny – zginęło od 150 do 200 tysięcy mieszkańców Warszawy i około 16 tysięcy żołnierzy. Mimo militarnej porażki, powstanie stało się symbolem niezłomnej polskiej walki o niepodległość i godność.

💡 Powstanie Warszawskie, mimo że zakończyło się klęską militarną, odegrało ważną rolę w podtrzymaniu ducha oporu i pokazało światu determinację Polaków w walce o wolność. Jest do dziś ważnym elementem polskiej tożsamości narodowej.