Wielkie odkrycia geograficzne

Wielkie odkrycia geograficzne były spowodowane chęcią znalezienia morskiej drogi do Indii, zwłaszcza po podbiciu Bliskiego Wschodu przez Turków. Europejczycy pragnęli nowych źródeł bogactw, przypraw korzennych (jak goździki, cynamon i pieprz), pachnideł, owoców i jedwabiu.

Najsłynniejsi odkrywcy to: Bartłomiej Diaz (Portugalczyk), który odkrył Przylądek Dobrej Nadziei w 1488 roku, Krzysztof Kolumb (Włoch), który odkrył Amerykę w 1492 roku, Vasco da Gama (Portugalczyk), który opłynął Afrykę i dotarł do Indii w 1498 roku, oraz Ferdynand Magellan (Portugalczyk), który udowodnił, że Ziemia jest okrągła, opływając ją dookoła w latach 1519-1522.

Te wyprawy były możliwe dzięki nowym wynalazkom: karaweli (lepszy statek z ruchomymi żaglami), kompasowi (wskazującemu północ) i astrolabium (przyrządowi do określania położenia statku na morzu).

Ciekawostka: Kompas został wynaleziony przez Chińczyków, ale to dopiero Europejczycy wykorzystali go w pełni do wielkich odkryć geograficznych!

Skutki odkryć geograficznych

Odkrycia geograficzne doprowadziły do zniszczenia cywilizacji prekolumbijskich w Ameryce, takich jak Aztekowie, Majowie i Inkowie. Te ludy miały rozwiniętą wiedzę matematyczną, budowały ogromne piramidy, stworzyły kalendarz i pismo, ale nie miały żelaza, koni ani broni palnej, co ułatwiło ich podbój.

Powstały wielkie imperia kolonialne Portugalii i Hiszpanii. Zakładano plantacje, czyli wielkie obszary upraw trzciny cukrowej, tytoniu, kakao, kawy i kukurydzy. Rozpoczęło się też nowożytne niewolnictwo i intensywny handel między Europą a koloniami.

Z Europy do Ameryki przewożono pszenicę, bydło, świnie, konie i owce (a niestety także choroby jak ospa i grypa). Z Ameryki do Europy sprowadzano tytoń, ziemniaki, pomidory, kukurydzę, kawę i indyki, a także ogromne ilości srebra i złota.

Warto wiedzieć: Konkwistadorzy to hiszpańscy rycerze poszukujący złota i srebra. Najsłynniejsi to Hernán Cortéz, który podbił państwo Azteków, i Francisco Pizarro, który zdobył stolicę Inków.

Renesans - narodziny nowej epoki

Renesans to odrodzenie kultury antycznej w Europie, które trwało od XIV do XVI wieku. Główną ideą tej epoki był humanizm - pogląd, który stawiał człowieka w centrum zainteresowania artystów i wynalazców.

Wybitnymi postaciami renesansu byli: Leonardo da Vinci - Włoch, który był malarzem, rzeźbiarzem, architektem, technikiem, filozofem i naukowcem; Erazm z Rotterdamu - Holender, pisarz i filozof; oraz Mikołaj Kopernik - Polak, astronom, ekonom i lekarz.

Przełomowym wynalazkiem tej epoki był druk, wynaleziony przez Jana Gutenberga. Przed tym wynalazkiem książki były ręcznie przepisywane, co było czasochłonne i drogie. Druk sprawił, że ceny książek spadły, stały się powszechnie dostępne, a idee renesansu mogły szybko rozprzestrzenić się po całej Europie.

Pomyśl: Gdyby nie wynalazek druku, może nigdy nie nauczylibyśmy się czytać! Książki byłyby tak drogie, że tylko najbogatsi mogliby je posiadać.

Kultura renesansu w Europie

Architektura renesansowa wyróżniała się kopułami, kolumnami, łukami, latarniami, krużgankami, attykami i arkadami. Budynki były harmonijne i nawiązywały do starożytnych wzorów.

Malarstwo tego okresu charakteryzowało się freskami (malowidłami na wilgotnym tynku), portretami, a także ukazywaniem ruchu, uczuć i emocji człowieka. Najsłynniejsze dzieła to "Mona Lisa" i "Ostatnia Wieczerza" Leonarda da Vinci, "Stworzenie Adama" Michała Anioła oraz "Madonna Sykstyńska" Rafaela Santiego.

Rzeźby renesansowe również przedstawiały ruch i uczucia ludzi. Przykładem jest "Pieta" Michała Anioła. W tej epoce popularny był też mecenat - wspieranie finansowe artystów przez bogatych miłośników sztuki.

Spróbuj! Następnym razem, gdy będziesz w jakimś starym mieście, spójrz na budynki - jeśli zobaczysz harmonijne proporcje, kopuły i arkady, prawdopodobnie patrzysz na architekturę renesansową!

Reformacja - czas wielkich zmian

Reformacja to ruch społeczny dążący do zmian w Kościele katolickim, który rozpoczął się w XVI wieku w Niemczech. Główne przyczyny to sprzedaż odpustów przez duchownych (darowanie grzechów za opłatą), wystawne życie kleru i nepotyzm.

Marcin Luter, niemiecki mnich, w 1517 roku w Wittenberdze zapoczątkował luteranizm. Jego nauki głosiły, że można modlić się tylko do Boga (nie do świętych), podstawą wiary jest Pismo Święte, uznawał tylko chrzest i komunię, wprowadził msze w językach narodowych i zniósł celibat dla duchownych.

Jan Kalwin, Francuz, założył kalwinizm w Genewie w 1536 roku. Kalwiniści wierzyli w predestynację (los człowieka z góry określony przez Boga) i promowali skromność, uczciwość i powstrzymywanie się od takich rozrywek jak taniec czy muzyka. W Anglii król Henryk VIII utworzył anglikanizm w 1534 roku, odrzucając zwierzchnictwo papieża.

Wyobraź sobie: W XVI wieku ludzie byli gotowi walczyć i umierać za swoje przekonania religijne. Reformacja całkowicie zmieniła mapę religijną Europy - na północy dominował protestantyzm, a na południu katolicyzm.

Kontrreformacja

Kontrreformacja to działania Kościoła katolickiego mające przeciwstawić się reformacji w XVI wieku. Kluczowym wydarzeniem był Sobór Trydencki - 18-letnie obrady pod przewodnictwem papieża $1545-1563$.

Najważniejsze zmiany wprowadzone przez kontrreformację to: uznanie protestantów za heretyków, utworzenie seminariów duchownych do kształcenia księży, wzmocnienie inkwizycji (sądów kościelnych sądzących heretyków) oraz powołanie zakonu jezuitów w 1534 roku pod przewodnictwem św. Ignacego Loyoli.

Jezuici charakteryzowali się bezwzględnym posłuszeństwem wobec papieża. Prowadzili bezpłatne szkoły średnie (kolegia) i wyższe uczelnie, co pozwoliło Kościołowi katolickiemu odzyskać wpływy.

Napięcia religijne doprowadziły do wojny trzydziestoletniej $1618-1648$ w Rzeszy Niemieckiej, zakończonej pokojem westfalskim. Był to jeden z najbardziej krwawych konfliktów w historii Europy.

Wiedziałeś? Jezuici byli tak skuteczni w nauczaniu, że nawet ich przeciwnicy wysyłali dzieci do ich szkół! Niektóre z założonych przez nich uczelni działają do dziś.

Podsumowanie epoki odkryć i przemian

Na mapie świata możemy zobaczyć trasy wielkich odkrywców: Bartłomieja Diaza wokół Afryki, Krzysztofa Kolumba do Ameryki, Vasco da Gamy do Indii oraz Ferdynanda Magellana dookoła świata. Widoczne są też tereny kolonizowane przez Portugalczyków i Hiszpanów w XVI wieku.

W Ameryce rozwijały się cywilizacje Azteków, Majów i Inków, które zostały podbite przez konkwistadorów takich jak Hernán Cortéz i Francisco Pizarro. Europa natomiast podzieliła się religijnie: na północy dominował protestantyzm (luteranizm, kalwinizm, anglikanizm), a na południu katolicyzm.

Niemcy, a szczególnie Wittenberga, stały się kolebką luteranizmu, Genewa była centrum kalwinizmu, a Anglia siedzibą anglikanizmu. Trydent zaś był miejscem, gdzie Kościół katolicki próbował powstrzymać falę reformacji.

Zapamiętaj: Wielkie odkrycia geograficzne, renesans i reformacja to nie tylko suche fakty z historii - te wydarzenia ukształtowały świat, w którym żyjemy dziś! Wpłynęły na nasze jedzenie, religię, sztukę i sposób myślenia.