Przemiany Społeczno-Gospodarcze: Notatki dla Licealistów

Pozytywizm i jego przedstawiciele

Pozytywiści warszawscy, tacy jak Aleksander Świętochowski, Bolesław Prus i Piotr Chmielowski, stworzyli fundamenty nowej myśli społecznej. Szczególnie ważne były artykuły "My i Wy" Świętochowskiego, uznawane za manifest pozytywizmu. Krytykował w nich obóz konserwatywno-salonowy, promując zamiast tego pracę u podstaw i działania oświatowe.

Pozytywiści byli również gorącymi zwolennikami emancypacji kobiet, szczególnie w zakresie reformy edukacji. Eliza Orzeszkowa i Maria Konopnicka stały się nie tylko wybitnymi pisarkami, ale też symbolami walki o prawa kobiet.

Najlepsze warunki do rozwoju pracy organicznej istniały w zaborze pruskim, szczególnie w Wielkopolsce. Powstawały tam ponadklasowe organizacje oraz prasa pozytywistyczna, jak "Kurier Poznański" czy "Gazeta Poznańska".

Warto wiedzieć! "Praca u podstaw" i "praca organiczna" to nie puste hasła - to konkretne działania mające wzmocnić naród polski ekonomicznie i intelektualnie, co miało być fundamentem przyszłej niepodległości.

Praca organiczna w zaborach

W zaborze rosyjskim inicjatywy społeczne były poważnie utrudnione przez stan wyjątkowy. Polacy działali więc konspiracyjnie - organizowano tajne kursy naukowe dla kobiet w ramach Uniwersytetu Latającego. W Warszawie powstało Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, które poza funkcją wystawienniczą udostępniało pracownie do badań naukowych. Leopold Kronenberg założył Szkołę Handlową.

Zabór austriacki oferował najlepsze warunki dla istnienia stowarzyszeń, mimo najgorszej sytuacji ekonomicznej. Główne działania skupiały się na upowszechnieniu oświaty i walce z analfabetyzmem. Powstały ważne instytucje: Towarzystwo Przyjaciół Oświaty, Macierz Szkolna, Towarzystwo Szkoły Ludowej oraz prestiżowa Akademia Umiejętności.

Rozwój gospodarczy wspierano przez różne formy pomocy finansowej: Bank Rolny, Towarzystwo Kółek Rolniczych, Kasy Zaliczkowe oraz Kasy Stefczyka założone przez Franciszka Stefczyka.

Ciekawostka! Uniwersytet Latający działał w konspiracji przez ponad 20 lat i wykształcił setki kobiet, zanim przekształcił się w legalne Towarzystwo Kursów Naukowych w 1905 roku.

Gospodarka i sytuacja wsi w trzech zaborach

Galicja i Lodomeria (zabór austriacki) była terenem głównie rolniczym, służącym jako rynek zbytu dla zachodnich prowincji cesarstwa. Rozwijał się tam przemysł piwowarski (browary w Żywcu i Okocimiu), wydobywczy (sól w Wieliczce i Bochni, węgiel w Zagłębiu Krakowskim), a także przemysł chemiczny i maszynowy.

W zaborze pruskim najważniejszy był rozwój Górnego Śląska (wydobycie węgla i stali), a w Wielkopolsce i na Pomorzu dominował przemysł rolniczy. Znane były zakłady Hipolita Cegielskiego w Poznaniu, produkujące maszyny rolnicze, oraz Stocznia Cesarska w Gdańsku.

Zabór rosyjski po zniesieniu granicy celnej z Rosją w 1850 roku rozwinął przemysł włókienniczy (Łódź - "polski Manchester") oraz górnictwo w Zagłębiu Dąbrowskim. Działała tam Kolej Warszawsko-Wiedeńska i fabryka wagonów w Warszawie.

Sytuacja chłopów różniła się w zależności od zaboru. Najgorzej było w Galicji, gdzie po uwłaszczeniu (1848) chłopi otrzymali działki niewystarczające do utrzymania, co doprowadziło do masowej emigracji zarobkowej do Niemiec, Brazylii, USA i Kanady. Stąd ironiczne określenie "Galicja i Głodomeria".

Zapamiętaj! Łódź nazywano "polskim Manchesterem" ze względu na gwałtowny rozwój przemysłu włókienniczego, podobnie jak w angielskim Manchesterze podczas rewolucji przemysłowej.