Powstanie listopadowe wybuchło z kilku istotnych powodów. Najważniejszymi były łamanie konstytucji przez cara oraz niezadowolenie polskich podchorążych z polityki wojskowej księcia Konstantego. Do pośrednich przyczyn powstania listopadowego należała również zapowiedź wykorzystania polskiej armii do tłumienia rewolucji w innych krajach europejskich oraz działalność spisku Piotra Wysockiego. Nie bez znaczenia było też ogólne pragnienie odzyskania niepodległości.

Powstanie rozpoczęło się od ataku na Belweder w nocy z 29 na 30 listopada 1830 roku. Przebieg powstania listopadowego obejmował zarówno sukcesy (jak bitwa pod Stoczkiem), jak i porażki militarne. Ostatecznie powstanie upadło we wrześniu 1831 roku po klęsce pod Warszawą. Główne przyczyny upadku to przewaga militarna Rosji, brak jednolitego dowództwa, niewystarczające wsparcie międzynarodowe oraz wewnętrzne spory polityczne między różnymi frakcjami powstańczymi.

Po upadku powstania Polacy doświadczyli surowych konsekwencji. Represje po powstaniu listopadowym objęły konfiskaty majątków, aresztowania i zsyłki na Syberię. Nastąpiła likwidacja konstytucji, sejmu i armii Królestwa Polskiego. Bardzo bolesnym skutkiem było również zamknięcie polskich uniwersytetów w Warszawie i Wilnie, co miało osłabić polską tożsamość narodową i kulturę.

Przyczyny dotyczyły głównie dążeń wolnościowych i reakcji na politykę rosyjską, natomiast skutki powstania listopadowego miały charakter represyjny i ograniczający autonomię. Podczas gdy przyczyny obejmowały łamanie konstytucji i niezadowolenie społeczne, skutki przyniosły likwidację polskich instytucji i masową emigrację patriotów (tzw. Wielka Emigracja). Najważniejsza różnica polega na tym, że powstanie, które miało przynieść większą niezależność, w rezultacie doprowadziło do jeszcze silniejszego zniewolenia i rusyfikacji kraju.