Początki cywilizacji greckiej

Górzysty krajobraz Półwyspu Bałkańskiego sprawił, że Grecy stali się mistrzami żeglugi. Trudne warunki upraw zmusiły ich do hodowli winorośli i oliwek, a brak wielkich rzek sprawił, że morze stało się ich główną drogą komunikacji.

Grecka historia rozpoczyna się od kultury minojskiej na Krecie z pałacem w Knossos - tam znajdowała się pierwsza kanalizacja w Europie! Później pojawiła się kultura mykeńska z słynnymi budowlami jak Lwia Brama.

Polis to najbardziej charakterystyczna forma organizacji Greków. Te małe miasta-państwa powstawały wokół wysokich, ufortyfikowanych wzgórz zwanych akropolem. Najsłynniejszy akropol w Atenach miał Partenon, Erechtejon i posąg Ateny Parthenos.

Ciekawostka: Warunki geograficzne sprawiły, że Grecja nigdy się nie zjednoczyła - każde polis było dumne ze swojej niezależności!

Organizacja greckich poleis

Mimo różnic między miastami, Greków łączyły wspólny język, bogowie i Igrzyska Olimpijskie odbywające się co 4 lata od 776 r. p.n.e. Na czas zawodów ogłaszano pokój w całej Grecji!

Obywatelami byli tylko dorośli mężczyźni z prawami politycznymi. Nie płacili podatków, ale musieli walczyć i kupić sobie uzbrojenie. Bogaci obywatele płacili liturgie - świadczenia na rzecz miasta za prestiż i szacunek.

W Grecji rozwinęły się różne ustroje polityczne: demokracja (władza obywateli), oligarchia (rządy nielicznych bogatych), monarchia (władza króla) i tyrania (władza zdobyta przez zamach). Każde polis miało swój ulubiony system!

Grecy wierzyli w wielu bogów o ludzkich postaciach (politeizm i antropomorfizm). Zeus był najważniejszy, a słynna wyrocznia Apollina w Delfach przepowiadała przyszłość przez kapłankę Pytię.

Pamiętaj: Herosi jak Achilles czy Herakles byli dziećmi bogów i śmiertelnych kobiet - dlatego mieli nadludzkie zdolności!

Wielka kolonizacja i początki Aten

Wielka kolonizacja grecka (VII-VI w. p.n.e.) zmieniła oblicze Morza Śródziemnego. Przeludnienie i poszukiwanie żyznych ziem sprawiły, że Grecy założyli setki kolonii od Hiszpanii po Morze Czarne.

Skutki były rewolucyjne: rozpowszechniono kulturę grecką, przyjęto alfabet od Fenicjan i nawiązano kontakty handlowe z całym światem. To dzięki kolonizacji Grecja stała się potęgą gospodarczą!

Ateny w regionie Attyki początkowo były słabe rolniczo, ale bogate w marmur i srebro. Zamiast upraw Ateńczycy zajęli się handlem i żeglugą - to był klucz do ich sukcesu.

Po upadku monarchii w Atenach rządziła oligarchia - grupa dziewięciu archontów, którzy po zakończeniu urzędu zasiadali w Areopagu. Ta rada arystokratów pełniła funkcję sądowniczą i kontrolowała miasto.

Ważne: Drakon w 621 r. p.n.e. stworzył pierwsze pisane prawo w Atenach, ale było tak surowe, że mówiło się, iż "napisano je krwią"!

Reformy w Atenach - droga do demokracji

Solon w 594 r. p.n.e. przeprowadził przełomowe reformy ratujące Ateny. Umorzył długi rolników i zakazał niewoli za długi, dzieląc obywateli na cztery grupy według dochodów. Utworzył też Sąd Przysięgłych z 6000 losowanych sędziów!

Prawdziwa rewolucja przyszła z Klejstenesem $508/507 r. p.n.e.$. Podzielił Ateny na demy (gminy) i fyle, łamiąc stare układy rodowe. Z każdej fyli wybierano 50 osób do Rady Pięciuset.

Wprowadził też genialny wynalazek - ostracyzm. Raz w roku obywatele mogli zagłosować na skorupkach (ostrakonach), żeby wygnać na 10 lat kogoś, kto zagrażał demokracji. Bez procesu, bez wyroku - po prostu demokratyczne wygnanie!

Perykles $444-429 r. p.n.e.$ był najsłynniejszym przywódcą złotego wieku Aten. Wprowadził płatność za urzędy, żeby nawet najbiedniejsi mogli uczestniczyć w polityce. Za jego czasów działali Fidiasz i Sofokles.

Ciekawostka: "Demagogia" pochodzi od greckich słów "demos" (lud) i "agein" (prowadzić) - to mówcy umiejętnie wpływający na zgromadzenie!

Sparta - miasto wojowników

Sparta była totalnym przeciwieństwem Aten! Założona przez Dorów w XI w. p.n.e., stała się największym polis dzięki podbojom na Peloponezie. Utworzyła Związek Peloponeski - sojusz wojskowy pod swoim przywództwem.

Likurg stworzył Wielką Rhetrę - zbiór praw regulujących życie Sparty. Rządziło dwóch królów kontrolowanych przez 5 eforów i 28-osobową geruzję (Radę Starszych). Apella (zgromadzenie) decydowało o wojnie i pokoju.

Społeczeństwo dzieliło się na trzy grupy: Spartiaci (obywatele-wojownicy), periojkowie (wolni mieszkańcy bez pełnych praw) i heloci ("niewolnicy" państwowi przypisani do ziemi).

Agoge - spartańskie wychowanie było brutalne. Chorych niemowlaków noszono na górę Apothet. Chłopcy od 7 roku życia wychowywali się w koszarach, ucząc się dyscypliny i twardości. Można było wrócić z wojny tylko "z tarczą" lub "na tarczy"!

Pamiętaj: Spartanki mówiły synom: "Wróć z tarczą albo na tarczy" - w Sparcie nie było miejsca na tchórzostwo!

Potęga Persji i początek wojen

Imperium Perskie pod władaniem Cyrusa Wielkiego było największym państwem starożytnego świata. Podzielone na 20 satrapii (prowincji) rządzonych przez satrapów, było tolerancyjne - pozwalało podbitym ludom zachować religię i obyczaje.

Persowie podporządkowali sobie Lidię (gdzie rządził bogaty Krezus), Babilonię i Egipt. "Król królów" oczekiwał tylko danin i lojalności, dając w zamian autonomię. To była skuteczna metoda rządzenia wielokulturowym imperium.

Wojny grecko-perskie rozpoczęły się od powstania Greków jońskich w 499 r. p.n.e. w Milecie. Ateny i Eretria pomogły powstańcom, co rozwścieczyło Persów. Mardoniusz otrzymał rozkaz wyprawy odwetowej na Grecję.

Bitwa pod Maratonem (490 r. p.n.e.) była pierwszym wielkim starciem. Miltiades poprowadził hoplitów w falandze do zwycięstwa nad Persami. Filipides przebiegł około 40 km do Aten z wieścią o wygranej - stąd wywodzi się maraton!

Legenda: Wyrocznia powiedziała Krezusowi, że podczas wyprawy "upadnie wielkie państwo" - król myślał o Persji, a upadła jego Lidia!

Wielkie bitwy wojen perskich

Leonidas i jego 300 Spartanów przeszli do legendy w bitwie pod Termopilami (480 r. p.n.e.). Gdy Persowie pod Kserkesem I przeprawili się do Europy, król Sparty bronił wąskiego przejścia. Mimo zdrady i heroicznej śmierci, opóźnił wroga i uratował resztę wojsk greckich.

Temistokles miał rację stawiając na flotę! W bitwie pod Salaminą (480 r. p.n.e.) greckie triery (szybkie statki z trzema rzędami wioseł) rozbiły perską flotę. Kserkses musiał obserwować klęskę ze swojego tronu ustawionego na brzegu.

Ostatnie bitwy - pod Platejami (lądowa) i pod Mykale (morska) w 479 r. p.n.e. definitywnie kończyły perskie marzenia o podboju Grecji. Kimon, syn Miltiadesa, doprowadził do wyparcia Persów z europejskich wybrzeży.

Zwycięstwo zmieniło mapę polityczną! Powstał Związek Morski (478 r. p.n.e.) z Atenami na czele. Sparta nie przystąpiła, bo rywalizowała z Atenami o hegemonię. Pokój Kalliasa (449 r. p.n.e.) formalnie kończył wojny perskie.

Ciekawostka: Triery miały specjalny dziób-taran do taranowania wrogich okrętów - były jak pływające czołgi starożytności!

Wojna peloponeska i Macedonia

Wojna peloponeska $431-404 r. p.n.e.$ to starcie dwóch systemów: demokratycznych Aten i oligarchicznej Sparty. Rozpoczęła się od konfliktu ateńsko-korynckiego i rywalizacji o wpływy w Grecji.

Ateny kontrolowały morze, Sparta ląd. Przełom nastąpił, gdy Sparta zawarła sojusz z Persją - dawnym wrogiem! Klęska Aten pod Ajgospotamoj (405 r. p.n.e.) kończyła wojnę. Ateny musiały zburzyć mury i zmniejszyć flotę.

Macedonia pod Filipem II stała się nową potęgą. Wprowadził falangę macedońską z 6-metrowymi sarysami i ciężkozbroją jazdę hetajrów. W bitwie pod Cheroneą (338 r. p.n.e.) pokonał Grecję, kończąc jej niezależność.

Demostenes w swoich "Filipikach" ostrzegał przed Filipem, ale było za późno. Utworzenie Związku Korynckiego pod macedońskim przywództwem przygotowywało wyprawę przeciw Persji. Śmierć Filipa przerwała te plany - tron objął jego syn Aleksander.

Ważne: Filip II udoskonalił grecką falangę - jego wojownicy z sarysami byli praktycznie nie do pokonania w walce frontalnej!

Aleksander Wielki i hellenizm

Aleksander Macedoński, uczeń Arystotelesa, w 13 lat podbił pół świata! Bitwa nad Granikiem (334 r.p.n.e.) otworzyła mu Azję Mniejszą, a pod Issos (333 r.p.n.e.) pokonał Dariusza III, "króla królów" Persji.

W Egipcie ogłosił się faraonem i założył Aleksandrię (332 r.p.n.e.). Bitwa pod Gaugamelą (331 r.p.n.e.) definitywnie złamała potęgę perską. Aleksander spalił Persepolis w odwecie za zniszczenie Akropolu przez Kserksesa.

Dotarł aż do Indii, gdzie nad Hydaspes (326 r.p.n.e.) pokonał słonie wojenne. W Gordionie przeciął węzeł gordyjski mieczem - przepowiednia mówiła, że zostanie panem Azji! Zmarł w 323 r.p.n.e., planując podbój Arabii.

Po jego śmierci imperium podzielili diadochowie na trzy części: Antygonidowie (Macedonia), Ptolemeusze (Egipt) i Seleukidowie (Azja). Rozpoczęła się epoka hellenistyczna - mieszanie kultury greckiej z lokalnymi tradycjami.

Legenda: Aleksander założył 17 miast o nazwie Aleksandria - chciał, żeby jego imię przetrwało na zawsze!

Filozofia i literatura

Grecka filozofia ("umiłowanie mądrości") zrewolucjonizowała myślenie o świecie. Tales z Miletu twierdził, że wszystko powstało z wody, Pitagoras mówił o nieśmiertelności duszy, a Parmenides stworzył pojęcie Absolutu.

Sokrates powiedział "wiem, że nic nie wiem" i stał się ojcem humanizmu. Jego uczeń Platon założył Akademię i stworzył teorię państwa idealnego. Arystoteles założył Liceum i usystematyzował wszystkie dziedziny wiedzy - był nauczycielem Aleksandra!

Późniejsze szkoły to epikurejczycy (skupienie na przyjemnościach duchowych) i stoicy (panowanie nad emocjami, spokój wobec losu). Te idee wpłynęły na całą kulturę europejską!

Literatura grecka rozwijała się dzięki udoskonalonemu alfabetowi. Homer stworzył "Iliadę" i "Odyseję", Herodot opisał wojny perskie w "Dziejach", a teatr wykształcił się z misteriów Dionizosa. Ajschylos wprowadził drugiego aktora, Sofokles trzeciego.

Pamiętaj: Słowa "akademia" i "liceum" pochodzą od greckich szkół filozoficznych - Platon uczył w gaju Akademosa, Arystoteles w gaju Apollina Lykejskiego!