Historia i kultura starożytnej Grecji

Hellada - ojczyzna starożytnych Greków

Starożytna Grecja, nazywana Helladą, leżała na Półwyspie Bałkańskim nad Morzem Śródziemnym. Mieszkańcy Grecji, Hellenowie, tworzyli nie jedno państwo, ale wiele niezależnych polis (miast-państw).

Warunki naturalne Grecji nie były łatwe - górzysta kraina miała mało pól uprawnych. Klimat śródziemnomorski sprzyjał jednak rozwojowi żeglarstwa i handlu.

Chociaż Grecy żyli w oddzielnych polis, które czasem ze sobą walczyły, a czasem zawierały sojusze, uważali się za jeden naród. Łączyły ich wspólny język, religia i kultura.

Ciekawostka: Najważniejsze greckie polis to Ateny i Sparta, ale istniało wiele innych ważnych miast, takich jak Korynt, Teby czy Mykeny!

Grecka kolonizacja

Czy wiesz, że Grecy byli świetnymi żeglarzami? Ponieważ w Grecji było mało ziemi pod uprawy, Hellenowie wyruszali na morze, by zakładać nowe miasta - kolonie.

Kolonizacja to zasiedlanie nowych obszarów przez Greków, którzy tworzyli tam swoje polis. Greckie kolonie powstawały na wyspach Morza Egejskiego, w Azji Mniejszej, a nawet na Półwyspie Apenińskim i Iberyjskim oraz w Afryce.

Południowa część Półwyspu Apenińskiego i większość Sycylii stały się tak gęsto zasiedlone przez Greków, że nazwano ten region Wielką Grecją. Było to w VII-VI wieku p.n.e., podczas okresu "wielkiej kolonizacji".

Ciekawostka: Najważniejszym miejscem w greckim polis była agora - główny plac miasta, gdzie odbywały się spotkania, handel i dyskusje polityczne.

Sparta - państwo wojowników

Sparta leżała na Półwyspie Peloponeskim, w krainie zwanej Lakonią. To wyjątkowe polis słynęło ze swoich wojowników i surowego stylu życia.

Społeczeństwo Sparty dzieliło się na trzy grupy: Spartiatów (pełnoprawnych obywateli), periojków (wolną ludność bez praw politycznych) oraz helotów (ludność niewolną).

Ustrojem Sparty rządziło dwóch królów oraz 5 eforów, którzy zajmowali się sprawami administracyjnymi. Istniała też geruzja (rada starszych) oraz zgromadzenie ludowe zwane apellą.

Wychowanie spartańskie było niezwykle surowe. Chłopców uczono być twardymi wojownikami, nieczułymi na ból i bezwzględnie posłusznymi. Stąd wzięło się powiedzenie "spartańskie warunki", oznaczające życie w surowości i niewygodzie.

Ciekawostka: Spartiaci mówili krótko i treściwie, dlatego dziś mówimy o "lakonicznym stylu wypowiedzi" - od nazwy krainy Lakonia!

Ateny - kolebka demokracji

Ateny leżały w krainie Attyka na Półwyspie Bałkańskim. To tutaj w V wieku p.n.e. narodziła się demokracja - władza ludu.

W demokracji ateńskiej prawo głosu mieli wszyscy pełnoletni, wolni mężczyźni urodzeni w Atenach. Najważniejsze decyzje podejmowało Zgromadzenie Ludowe, które spotykało się 4 razy w miesiącu.

Perykles jest uważany za głównego twórcę demokracji ateńskiej. Był politykiem, który nie wykorzystywał swojego stanowiska do celów prywatnych i dbał o rozwój miasta.

Ciekawym zwyczajem w Atenach był ostracyzm, czyli sąd skorupkowy. Raz w roku obywatele pisali na skorupkach (ostrakonach) imię osoby, która ich zdaniem zagrażała demokracji. Taka osoba musiała opuścić miasto na 10 lat!

Ciekawostka: Określenie "drakońskie prawa" pochodzi od imienia ateńskiego prawodawcy Drakona, który stworzył bardzo surowy kodeks karny.

Wojny grecko-perskie

Persowie stworzyli ogromne imperium od Bliskiego Wschodu po rzekę Indus. Gdy zagrożili wolności greckich polis, Hellada stanęła do walki.

Grecy mieli świetną piechotę - hoplitów, którzy walczyli w zwartym szyku zwanym falangą. Na morzu używali okrętów zwanych trierami, z trzema rzędami wioseł i 170 wioślarzy.

Najsłynniejszym wydarzeniem tych wojen jest bieg maratoński. Po zwycięstwie Greków pod Maratonem, żołnierz Filippides przebiegł około 40 km do Aten, by przekazać wieść o zwycięstwie. Po przekazaniu wiadomości zmarł z wyczerpania.

Ciekawostka: Współczesny dystans maratoński wynosi dokładnie 42 kilometry i 195 metrów - tyle, ile według legendy przebiegł Filippides z Maratonu do Aten.

Bitwy grecko-perskie

W 490 roku p.n.e. pod Maratonem Grecy pod wodzą Miltiadesa pokonali armię perskiego króla Dariusza. Hoplici rozgromili liczniejszą armię perską!

W 480 roku p.n.e. w wąwozie Termopile król Sparty Leonidas wraz z 300 wojownikami stawił opór ogromnej armii Kserksesa. Mimo bohaterskiej walki, wszyscy Spartianie zginęli.

W tym samym roku (480 p.n.e.) miała miejsce morska bitwa pod Salaminą. Dzięki strategii Temistoklesa i zwinnym trierom, Grecy odnieśli wielkie zwycięstwo nad perską flotą.

Ostateczne zwycięstwo Greków nastąpiło w 479 roku p.n.e. pod Platejami, gdzie Pauzaniasz pokonał perskiego wodza Mardoniusza. Persowie musieli opuścić Grecję.

Ciekawostka: Na pomniku króla Leonidasa w Termopilach widnieje napis: "Przechodniu, idź i powiedz Sparcie, żeśmy tu wszyscy legli posłuszni jej prawom."

Kultura starożytnej Grecji

Grecy stworzyli trzy porządki architektoniczne: dorycki, joński i koryncki. Ich najsłynniejszą budowlą jest Partenon w Atenach - świątynia bogini Ateny.

W rzeźbie greccy artyści początkowo tworzyli nieruchome postacie, później przeszli do dynamicznych przedstawień, jak słynny "Dyskobol" autorstwa Myrona. Fidiasz stworzył posąg Zeusa Olimpijskiego, uznany za jeden z siedmiu cudów świata starożytnego.

Grecy rozwinęli malarstwo na ceramice w stylu czarno- i czerwonofigurowym. Ozdabiali nimi amfory - charakterystyczne naczynia z dwoma uchami, służące do przechowywania wina i oliwy.

Teatr grecki narodził się z uroczystości ku czci boga Dionizosa. Aktorzy (zawsze mężczyźni) nosili maski i występowali na specjalnych scenach o świetnej akustyce. Wystawiano tragedie i komedie, które cieszyły się ogromną popularnością.

Ciekawostka: Perykles nakazał wypłacać ubogim obywatelom specjalną sumę pieniędzy, która umożliwiała im wstęp do teatru - tak ważna była dla Greków kultura!

Nauka grecka

Grecka literatura stworzyła wzorce dla kolejnych epok. Najsłynniejsze dzieła to eposy Homera: "Iliada" i "Odyseja". Powstały też wielkie tragedie Ajschylosa, Sofoklesa i Eurypidesa. Znane były też bajki Ezopa i poezja Safony.

Filozofia (z greckiego "umiłowanie mądrości") to wielki grecki wynalazek. Sokrates nauczał, że "wiem, że nic nie wiem". Platon stworzył teorię idei, a Arystoteles - logikę. Twierdzili, że człowiek powinien kierować się rozumem.

Grecy rozwinęli też historię - Herodot zyskał tytuł "ojca historii". Zajmowali się również geografią, matematyką i fizyką.

Grecka medycyna była bardzo rozwinięta. Lekarze badali ciało człowieka i przyczyny chorób, a nie tylko polegali na wierzeniach religijnych.

Ciekawostka: Arystoteles uważał, że ludzie rodzą się z czystym umysłem (tabula rasa - czysta karta), który wypełnia się w wyniku codziennych doświadczeń.

Religia starożytnych Greków

Religia grecka była politeistyczna - Grecy wierzyli w wielu bogów, którzy mieli ludzkie cechy charakteru i tworzyli rodzinę. Najważniejszym z nich był Zeus, władca bogów i ludzi.

Grecy wierzyli w życie pozagrobowe. Po śmierci dusza wędrowała do Hadesu, gdzie wejścia strzegł trzygłowy pies Cerber. Przewoźnik Charon przeprawiał dusze przez rzekę Styks za symboliczną opłatę jednego obola.

Mity były opowieściami o bogach i bohaterach (herosach). Wyjaśniały zjawiska przyrodnicze, pochodzenie miast i ludzi. Najsłynniejszymi herosami byli Herkules, Jazon i Tezeusz.

W wyroczniach, takich jak ta w Delfach, można było dowiedzieć się, jaka jest wola bogów. Grecy składali ofiary, śpiewali pieśni i organizowali procesje ku czci swoich bóstw.

Ciekawostka: Olimp to nie tylko nazwa górnego masywu w Grecji, ale także mityczne miejsce zamieszkania bogów!

Igrzyska olimpijskie

Pierwsze igrzyska olimpijskie odbyły się w 776 roku p.n.e. w Olimpii - ośrodku kultu Zeusa. Ostatnie starożytne igrzyska zorganizowano w 393 roku p.n.e.

Igrzyska odbywały się co 4 lata i trwały 5 dni. Na ten czas zaprzestawano wszystkich wojen! Uczestnikiem zawodów mógł być każdy wolny Grek, który składał przysięgę, że będzie przestrzegał zasad walki.

Podczas igrzysk rywalizowano w takich dyscyplinach jak: boks, wyścigi zaprzęgów konnych, pięciobój (bieg, skok w dal, rzut dyskiem, rzut oszczepem i zapasy). Zawodnicy występowali nago, dlatego zawody mogli oglądać tylko mężczyźni.

Zwycięzcy otrzymywali tylko jeden rodzaj nagrody - wieniec laurowy, ale zyskiwali ogromną sławę i szacunek. Nowożytne igrzyska olimpijskie wznowiono w 1896 roku w Atenach.

Ciekawostka: Olimpiada to nie same zawody, ale 4-letni okres między kolejnymi igrzyskami. Często używamy tego określenia nieprawidłowo!