Położenie i początki cywilizacji greckiej

Wyobraź sobie kraj, gdzie góry dominują nad krajobrazem, a między nimi kryją się niewielkie, żyzne równiny. To właśnie starożytna Grecja - nazywana przez mieszkańców Helladą.

Grecy, czyli Hellenowie, zamieszkiwali Półwysep Bałkański nad trzema morzami: Egejskim, Kreteńskim i Jońskim. Najwyższym szczytem był mityczny Olimp - siedziba bogów. Brak żyznych ziem i bogactw naturalnych zmusił Greków do rozwoju żeglugi, handlu i rzemiosła.

Pierwszymi wielkimi cywilizacjami regionu były cywilizacja minojska na Krecie (III tysiąclecie p.n.e.) ze stolicą w Knossos oraz cywilizacja mykeńska (ok. 1600 r. p.n.e.) na Peloponezie. Mykeńczycy stworzyli pierwsze teksty w języku greckim i pozostawili po sobie słynną złotą maskę Agamemnona.

Ciekawostka: Odkrycie ruin Troi w 1870 roku potwierdziło, że wojna trojańska mogła rzeczywiście się toczyć!

System polityczny Sparty

Sparta to jedno z najciekawszych państw starożytności - prawdziwa maszyna wojenna! Położona w Lakonii (stąd "mówić lakonicznie"), w VII wieku p.n.e. podbiła Mesenię i stała się największym polis w Helladzie.

Ustrój spartański stworzył legendarne Likurg, otrzymując prawa od wyroczni delfickiej. Sparta była oligarchią z unikalnym systemem władzy. Na czele stali 2 królowie (diarchia) z dynastii Agiadów i Eurypontydów, którzy dowodzili armią i pełnili funkcje kapłanów.

Rada Starszych (geruzja) składała się z 28 gerontów powyżej 60. roku życia plus 2 królów. Przygotowywali projekty ustaw i byli najwyższymi sędziami. Zgromadzenie Ludowe (apella) obejmowało wszystkich Spartiatów powyżej 30. roku życia - podejmowało decyzje przez... krzyk! Nadzór sprawowało 5 eforów wybieranych na rok.

Społeczeństwo dzieliło się na: Spartiatów (pełnoprawni obywatele), periojków (mieszkańcy okolicznych wiosek) i helotów (zniewolone ludy). Młodzi Spartanie przechodzili przez agoge - brutalny system wychowania wojskowego.

Pamiętaj: Spartańskie matki żegnały synów słowami: "Z tarczą lub na tarczy" - albo wracaj zwycięsko, albo giń bohatersko!

Demokracja ateńska - rewolucja polityczna

Ateny przeszły niesamowitą przemianę od arystokracji do demokracji! Na początku rządziła Rada Starszych (Areopag), ale reformatorzy stopniowo dawali więcej praw zwykłym obywatelom.

Pierwszy przełom to Solon $VII/VI w. p.n.e.$, który przeprowadził "strząśnięcie długów" - jednorazowo umorzył wszystkie długi! Podzielił też obywateli na 4 grupy majątkowe: pentakosiomedimnoi (najbogatsi), hippis (jeźdźcy), zeugitai i teci (najbiedniejsi). Im wyższa grupa, tym większy dostęp do urzędów.

Klejstenes (koniec VI w. p.n.e.) wprowadził losowanie urzędników i podzielił kraj na 10 okręgów (fyle). Powołał Radę Pięciuset, która mogła obejmować obywateli niezależnie od zamożności - to była prawdziwa rewolucja!

Perykles (ur. 495 p.n.e.) to "ojciec demokracji". Wprowadził wynagrodzenia za służbę publiczną, aby nawet najbiedniejsi mogli uczestniczyć w polityce. Jego hasła: wolność i równość wobec prawa.

Kluczowe pojęcia: Izonomia = równy udział we władzy, Izegoria = prawo wypowiedzi dla wszystkich!

Instytucje demokracji i wojny grecko-perskie

Demokracja ateńska opierała się na trzech filarach. Zgromadzenie Ludowe (eklezja) - to tutaj wszyscy obywatele powyżej 18. roku życia podejmowali najważniejsze decyzje. Rada Pięciuset przygotowywała projekty praw i nadzorowała urzędników. Heliaia (sąd ludowy) składała się z 6000 sędziów wybranych losowo.

Wprowadzono też ostracyzm - tajne głosowanie, podczas którego można było wygnać z miasta na 10 lat osoby podejrzewane o dążenie do tyranii. Wygnanie nie pozbawiało praw ani majątku!

Wojny grecko-perskie $550-479 p.n.e.$ to starcie dwóch światów. Dariusz w 490 r. p.n.e. poniósł klęskę pod Maratonem dzięki genialnej taktyce Miltiadesa. Kserkses w 480 r. p.n.e. przełamał obronę 300 Spartan pod Termopilami, ale Grecy pod wodzą Temistoklesa rozgromili Persów w bitwie morskiej pod Salaminą.

Ostateczne zwycięstwo Greków pod Platejami (479 r. p.n.e.) zakończyło najazd perski. W obawie przed odwetem powstał Związek Morski na czele z Atenami.

Legenda głosi: Po zwycięstwie pod Maratonem żołnierz przebiegł 42 km do Aten z wieścią o wygranej - stąd dzisiejszy maraton!

Wojna peloponeska i organizacja wojskowa

Wojna peloponeska $431-404 p.n.e.$ to 27-letnie starcie gigantów - Aten przeciwko Sparcie! Powodem była rywalizacja o hegemonię nad całą Grecją. Ateny dysponowały potężną flotą, Sparta - niepokonaną armią lądową.

Konflikt zakończył się zwycięstwem Sparty, która zdominowała Helladę. To była prawdziwa katastrofa dla demokracji ateńskiej i oznaczała koniec złotego wieku Aten.

Podstawą armii greckiej byli hoplici - ciężkozbrojni piechurzy walczący w zwartym szyku zwanym falangą. Ta formacja była niemal nie do pokonania w starciu czołowym! Rewolucja hoplicka oznaczała zastąpienie arystokratycznej jazdy przez piechotę złożoną z zamożnych obywateli.

Na morzu dominowały triery - szybkie okręty wojenne z trzema rzędami wioseł. Były niższe od fenickich, lepiej radziły sobie z falami i wiatrem. Związek Delijski (Związek Morski) skupiał greckie polis pod hegemonią Aten.

Fascynujący fakt: Falanga hoplitów była tak skuteczna, że później przejął ją Aleksander Wielki do podboju całego znanego świata!

Literatura, teatr i filozofia

Homer (VIII w. p.n.e.) to pierwszy wielki poeta Europy! Jego Iliada i Odyseja to arcydzieła, które do dziś czytają ludzie na całym świecie. Te eposy opowiadają o wojnie trojańskiej i wędrówkach Odyseusza.

W V wieku p.n.e. w Atenach narodził się teatr! Tragedia i komedia były rozgrywane w amfiteatrach wyłącznie przez mężczyzn na cześć boga Dionizosa. Genialni Ajschylos, Sofokles i Eurypides tworzyli tragedie poruszające ponadczasowe problemy. Arystofanes wyśmiewał w komediach wszystko - od bogów po polityków!

Historiografia to kolejny grecki wynalazek. Herodot, "ojciec historii", jako pierwszy odszedł od mitów i legend, opisując wojny grecko-perskie. Tukidydes poszedł jeszcze dalej - krytycznie analizował źródła, pisząc o wojnie peloponeskiej.

Filozofia grecka przeszła od Talesa (wszystko z wody) przez Pitagorasa (matematyka i wędrówka dusz) do Sokratesa (poznaj siebie), Platona (świat idei) i Arystotelesa (logika i systematyka nauk).

Mądrość wieków: Sokrates uczył: "Wiem, że nic nie wiem" - to podstawa prawdziwej mądrości!

Sztuka, religia i sport

Grecka architektura przeszła przez trzy style: dorycki (prosty, surowy), joński (elegancki ze ślimacznicami) i koryncki (ozdobny z liśćmi akantu). Te porządki architektoniczne do dziś inspirują budowniczych!

Rzeźba grecka ewoluowała od sztywnych posągów do realistycznych dzieł pełnych ruchu. Sportowe ideały sprawiły, że artyści przedstawiali nagie postacie w marmurze i brązie, celebrując piękno ludzkiego ciała.

Grecka religia to politeizm - wiara w wielu bogów. Zeus rządził z Olimpu, Posejdon panował nad morzami, Demeter opiekowała się rolnictwem. Bogów wyobrażano antropomorficznie - jak ludzi z ludzkimi słabościami! Wyrocznia w Delfach z kapłanką Pytią przepowiadała przyszłość.

Igrzyska olimpijskie rozpoczęły się w 776 r. p.n.e.! Co 4 lata na czas zawodów ustawały wszystkie wojny - to był święty pokój. W Olimpii na cześć Zeusa, w Delfach (igrzyska pytyjskie) na cześć Apollina - sport łączył całą Grecję.

Olimpijski duch: Greckie igrzyska to nie tylko sport - to święto jedności wszystkich Hellenów!

Macedonia i Aleksander Wielki

Macedonia pod wodzą Filipa II stała się potęgą! Ten genialny król stworzył doskonałą armię i w 338 r. p.n.e. pokonał Greków pod Cheroneą. Powstał Związek Koryncki pod macedońską hegemonią, który miał podbić Persję.

Po zamordowaniu Filipa władzę objął jego 20-letni syn - Aleksander III Macedoński. W 334 r. p.n.e. wyruszył z 35-tysięczną armią na podbój imperium perskiego. Jego marsz to pasmo zwycięstw: Granikos (334), Issos (333), zdobycie Tyru i Egiptu.

Decydująca bitwa pod Gaugamelą (331 r. p.n.e.) rozgromiła Dariusza III - Aleksander zajął Babilon, Suzę i Persepolis. Dotarł aż do Indii! W 323 r. p.n.e. zmarł w Babilonie, mając tylko 33 lata.

Stworzył największe imperium starożytności - od Grecji po Indie! Co ważniejsze, rozpoczął epokę hellenistyczną - przemieszanie kultury greckiej ze wschodnią.

Kultura hellenistyczna przyniosła cuda: latarnię morską na Faros (jeden z 7 cudów świata), bibliotekę aleksandryjską (największą w starożytności) i Musejon - pierwszy instytut badawczy! Powstały arcydzieła jak Nike z Samotraki czy Wenus z Milo.

Legenda głosi: Aleksander płakał, bo nie miał już światów do podbicia - tak wielkie były jego ambicje!