Nauki pomocnicze historii

Historia bada przeszłość od momentu pojawienia się źródeł pisanych. Okres wcześniejszy, od pojawienia się człowieka (ok. 4 mln lat temu) do wynalezienia pisma (ok. 4 tys. lat p.n.e.), nazywamy prehistorią.

Antropogeneza to nauka o pochodzeniu człowieka. Karol Darwin jako twórca teorii ewolucji odkrył, że człowiek pochodzi od małpy. Rozwój gatunku ludzkiego przebiegał od homo habilis (człowiek uzdolniony), przez homo erectus (który wskrzesił ogień), do homo sapiens (człowiek myślący).

Historia ludzkości dzieli się na epoki: paleolit (starsza epoka kamienia łupanego), mezolit, neolit (kamienia gładzonego - z rewolucją neolityczną, gdy ludzie przeszli z trybu koczowniczego na osiadły), epokę brązu i epokę żelaza. Chronologicznie, historia dzieli się na starożytność (do 476 r.), średniowiecze $476-1492$ i epokę nowożytną (od 1492).

💡 Ciekawostka: Znasz już nauki pomocnicze historii? Heraldyka bada herby, genealogia - pokrewieństwo, numizmatyka - monety, a paleografia - pismo średniowieczne. Dzięki nim historycy mogą dokładniej zrozumieć przeszłość!

Źródła historyczne to wszelkie pozostałości działalności człowieka mówiące o przeszłości. Dzielimy je na niepisane (dzieła sztuki, architektura, przedmioty codziennego użytku) oraz pisane (aktowe - dokumenty, ustawy oraz opisowe - listy, kroniki, pamiętniki).

Cywilizacje starożytnej Mezopotamii

Rewolucja neolityczna $10000-4000 p.n.e.$ to przełomowy moment w dziejach ludzkości! Na obszarze Żyznego Półksiężyca ludzie przeszli z koczowniczego trybu życia na osiadły, zajmując się rolnictwem i hodowlą zwierząt. Powstały pierwsze osady protomiejskie – Jerycho i Catal Hoyuk.

Mezopotamia (Międzyrzecze) miała świetne warunki naturalne: ciepły klimat i żyzne gleby dzięki wylewom Tygrysu i Eufratu. Wylewy rzek miały charakter nieregularny, co doprowadziło do "wyspowego" charakteru osadnictwa i tworzenia sieci irygacyjnej – systemu kanałów nawadniających pola.

Pierwsze miasta-państwa pojawiły się w IV w. p.n.e. Były to monarchie despotyczne rządzone przez króla-kapłana lub króla-wodza. Na czele państwa stał władca utożsamiany z bogiem. Bóstwa mezopotamskie to m.in. Ellil, Isztar (bogini miasta Akad) i Marduk (bóg Babilończyków).

💡 Czy wiesz, że... Sumerowie wynaleźli koło, brąz i pismo klinowe? Dzięki nim mamy też podział godziny na 60 minut, a koła na 360 stopni!

Sumerowie $3500-3000 p.n.e.$ stworzyli miasta-państwa: Ur, Nipur i Uruk. Ich wkład w cywilizację to: wynalezienie koła, brązu, pisma klinowego, systemu miar i wag, oraz rozwój matematyki i astronomii. Zostawili nam też pierwsze dzieło literackie – Epos o Gilgameszu.

Mezopotamia i początki Egiptu

Teren Mezopotamii doświadczał licznych najazdów (Akadowie, Gutowie, Amoryci), co wynikało z otwartego charakteru terenu. Pierwsze imperium stworzył Sargon Wielki w 2350 p.n.e. – państwo akadyjskie, które upadło po 100 latach.

Około 1894 p.n.e. powstało państwo babilońskie ze stolicą w Babilonie. Jego rozkwit nastąpił za panowania Hammurabiego (1800 p.n.e.), który ogłosił słynny kodeks praw wprowadzający prawo talionu (odwetu). Państwo nowobabilońskie, pod władzą Nabuchodonozora II, podbiło miasta fenickie i Jerozolimę. Babilończycy wynaleźli zegar słoneczny i kalendarz.

W północnej Mezopotamii powstało państwo asyryjskie (2000 p.n.e.), które rozkwitło za panowania Asurbanipala $669-627 p.n.e.$. Asyryjczycy słynęli z okrucieństwa i podbojów, ale stworzyli też wielką bibliotekę w Niniwie.

💡 Warto zapamiętać! W 539 p.n.e. Cyrus II Wielki, władca perski, zakończył istnienie państwa babilońskiego i uwolnił Żydów z niewoli babilońskiej.

Egipt miał świetne warunki naturalne: ciepły klimat, żyzne ziemie dzięki regularnym wylewom Nilu oraz naturalne zabezpieczenie przed atakami dzięki otaczającym pustyniom. Nil stanowił "kręgosłup" państwa, umożliwiając szybkie jego powstanie. Egipscy chłopi budowali systemy irygacyjne używając narzędzi takich jak szaduf (żuraw do nawadniania).

Egipt został zjednoczony około 2850 p.n.e. przez faraona Narmera, który połączył Egipt Górny i Dolny, zakładając stolicę w Memfis. Symbolem tej unii stała się biało-czerwona korona.

Starożytny Egipt

Egipt był monarchią despotyczną, gdzie faraon był utożsamiany z bogiem Ra lub jego synem. Nosił różne insygnia władzy: białą koronę (Egipt Górny), czerwoną (Egipt Dolny), biało-czerwoną (Zjednoczony Egipt), a także niebieską koronę wojenną Khepresz, laskę Heka i bicz Nechacha.

Społeczeństwo egipskie miało strukturę piramidy: na szczycie faraon, następnie kapłani, urzędnicy (wezyr - współpracownik faraona, nomarcha - urzędnik prowincjonalny) i dowódcy armii. Ważną rolę odgrywali chłopi, którzy uprawiali ziemię, służyli w armii i budowali piramidy. Niewolnictwo miało charakter pałacowy.

Religia Egiptu charakteryzowała się zoomorfizmem - przedstawianiem bogów w kształcie zwierząt. Główni bogowie to: Ra (bóg słońca), Horus (bóg nieba), Set (bóg pustyni), Ozyrys (bóg świata zmarłych), Izyda (bogini płodności), a także Bastet, Hathor, Maat, Nut i Anubis. Praktykowano mumifikację zwłok, wierząc w życie pozagrobowe.

💡 Fascynujący fakt: Po śmierci Egipcjanin stawał przed sądem Ozyrysa, gdzie jego dusza była ważona - jeśli była lżejsza niż piórko, trafiała do Królestwa, jeśli cięższa - niszczała w piachu!

Najważniejsze osiągnięcia Egiptu to: astronomia (kalendarz słoneczny), medycyna (mumifikacja, trepanacja czaszki), matematyka (budowa piramid), sztuka (malowidła) i pismo hieroglificzne (w wersjach: hieratycznej dla urzędników i demotycznej dla ludu). Najsłynniejsze budowle to piramidy w Gizie (Chefrena, Cheopsa i Mykerinosa), świątynia królowej Hatszepsut i grobowce w Dolinie Królów.

Izrael i Fenicja

Izraelici pochodzili z miasta Ur i dążyli do osiedlenia się w Kanaanie (Ziemi Obiecanej). Po niewoli egipskiej (do XIII w. p.n.e.) zostali wyprowadzeni przez Mojżesza. Państwo izraelskie powstało nad rzeką Jordan, a jego pierwszym władcą był król Saul, walczący z Filistynami.

Największy rozkwit Izraela nastąpił za panowania króla Salomona (syna króla Dawida), który rozwinął handel i wybudował wspaniałą świątynię w Jerozolimie (960 p.n.e.) - miejsce przechowywania Dekalogu. Po jego śmierci w 931 p.n.e. państwo rozpadło się na Królestwo Izraela (podbite przez Asyrię w VIII w. p.n.e.) i Królestwo Judy (podbite przez Nabuchodonozora II - niewola babilońska 586-538 p.n.e.).

Judaizm to pierwsza znana religia monoteistyczna z bogiem Jahwe. Święte księgi to Biblia z Torą (Stary Testament) i Talmud (ustnie przekazywane zasady). Symbolami religii są: menora (siedmioramienny świecznik) i gwiazda Dawida.

💡 Warto wiedzieć: Po powstaniu Bar-Kochby $132-135 n.e.$ Rzymianie krwawo stłumili bunt, co spowodowało rozproszenie (diasporę) Żydów po całym świecie!

Fenicjanie osiedlili się na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego, tworząc miasta-państwa: Tyr, Sydon, Byblos i inne. W 814 p.n.e. założyli kolonię Kartaginę. Ich największe osiągnięcia to: stworzenie alfabetu fonetycznego, wynalezienie purpury (barwnika), produkcja przezroczystego szkła, wynalazek pieniądza jako środka płatniczego oraz mydła.

Cywilizacje starożytnych Indii i Chin

Najstarsza cywilizacja indyjska rozwinęła się w dolinie Indusu – kultura Harappa-Mohendżo-Daro (2500 p.n.e.). Około 1500 p.n.e. nastąpił najazd Ariów, co opisano w księdze Wedy (okres wedyjski). Wprowadzili oni system kast - cztery zamknięte, dziedziczne grupy społeczne: braminów (kapłanów), kszatrijów (wojowników), wajśjów (rolników i rzemieślników) oraz śudrów (służących).

Indie zostały zjednoczone przez władców z dynastii Maurjów. Szczególnie ważny był Aśoka, który w III w. p.n.e. uznał buddyzm za religię państwową i zakazał niewolnictwa oraz kary śmierci.

Główne systemy religijne Indii to:

• Braminizm - religia monoteistyczna z kapłanami braminami i bogiem Brahmą
• Hinduizm - łączący braminizm z lokalnymi wierzeniami; wiara w reinkarnację, karmę i dążenie do wyzwolenia; symbole: "OM" i swastyka hinduistyczna
• Buddyzm - filozofia i religia nonteistyczna stworzona przez Buddę; nauka o pozbywaniu się pragnień dla osiągnięcia nirwany

💡 Fascynujący fakt: Cyfry, które nazywamy "arabskimi", tak naprawdę powstały w Indiach! Arabowie je tylko zmodyfikowali i przekazali dalej.

Chiny rozwinęły się w dolinach rzek Huang-He (Żółtej) i Jangcy (Niebieskiej). Za dynastii Qin (221 p.n.e.) pierwszy cesarz Qin Shi Huang rozpoczął budowę Wielkiego Muru, ujednolicił monetę i stworzył sieć dróg. Za dynastii Han powstał słynny Jedwabny Szlak (12 000 km) łączący Chiny z Bliskim Wschodem i Europą.

Chiny - osiągnięcia i filozofia

Chiny były monarchią despotyczną z ważną rolą arystokracji i posiadaczy ziemskich. Jako cywilizacja nadrzeczna rozwinęły rolnictwo (uprawa ryżu, herbaty), a najliczniejszą grupą byli chłopi pracujący na rzecz panów. Istniało też niewolnictwo pałacowe, choć niewolnicy nie odgrywali większej roli w gospodarce.

Do największych osiągnięć cywilizacji chińskiej należą: budowa systemu irygacyjnego, produkcja jedwabiu, wyroby z drzewa lakowego, wynalezienie kompasu magnetycznego, papieru, druku i prochu. Chińczycy rozwinęli także nauki: filozofię, astronomię i matematykę.

Najważniejsze nurty filozoficzne Chin to:

• Konfucjanizm - stworzony przez Konfucjusza, podkreślał, że człowiek jest dobry z natury. Promował cnoty: humanizm, poprawność, mądrość i lojalność, realizowane w pięciu podstawowych relacjach społecznych (władca-poddany, ojciec-syn, mąż-żona, starszy-młodszy brat, przyjaciele)

• Taoizm - założony przez Laozi, podkreślał harmonię świata, wolność i spontaniczność. Taoiści cenili naturę (Tao) ponad wszystko i odmawiali pełnienia urzędów, uważając reformy za zbędne. Stworzyli koncepcję yin i yang - przeciwstawnych, ale dopełniających się sił (yin: czerń, bierność, chłód; yang: biel, aktywność, ciepło)

💡 Ciekawostka: Symbol yin-yang, który pewnie znasz, pochodzi właśnie z taoizmu! Przedstawia równowagę przeciwieństw, bez których świat nie mógłby istnieć.

Chińczycy mieli ogromny wpływ na rozwój cywilizacji światowej dzięki swoim wynalazkom. Szczyt potęgi osiągnęli za dynastii Han, gdy podbili Wietnam, Mongolię i część Iranu, a handel prowadzili wzdłuż Jedwabnego Szlaku.