System Wiedeński i jego założenia

Kongres wiedeński trwał od jesieni 1814 do wiosny 1815 roku (dokładnie od 2 października 1814 r. do 9 czerwca 1815 r.). Głównymi uczestnikami były największe mocarstwa: Rosja, Austria, Wielka Brytania i Prusy, które utworzyły tzw. Koncert mocarstw.

Celem kongresu było przywrócenie starego porządku w Europie po okresie rewolucji francuskiej i wojen napoleońskich. Ustalono trzy podstawowe zasady:

• legitymizm - władza królewska pochodzi z nadania boskiego, a nie z woli ludu
• restauracja - przywrócenie dawnego porządku (np. restauracja Burbonów we Francji)
• równowaga sił - żadne mocarstwo nie powinno uzyskać przewagi nad pozostałymi

Ciekawostka: Kongres był nie tylko wydarzeniem politycznym, ale też towarzyskim. Liczne bale i przyjęcia sprawiły, że nazwano go "kongresem tańczącym".

Uzupełnieniem koncertu mocarstw było Święte Przymierze, zawarte 26 września 1815 roku przez Rosję, Austrię i Prusy. Państwa te zobowiązały się do wzajemnej pomocy w tłumieniu ruchów rewolucyjnych i utrzymania porządku w Europie. Wielka Brytania, Państwo Kościelne i Turcja nie przystąpiły do tego sojuszu.

Nowy ład europejski

Kongres wiedeński wprowadził znaczące zmiany na mapie politycznej Europy. Rosja otrzymała Finlandię oraz większość ziem Księstwa Warszawskiego, gdzie utworzono Królestwo Polskie. Prusy zyskały Gdańsk, Toruń, ziemię chełmińską i część Saksonii. Austria odzyskała wcześniej utracone ziemie oraz otrzymała Dalmację, Lombardię i Wenecję.

W tym czasie miało też miejsce tzw. 100 dni Napoleona - ostatnia próba Bonapartego, by odzyskać władzę. Zakończyła się ona klęską pod Waterloo i zesłaniem Napoleona na wyspę Świętej Heleny.

Istotne zmiany zaszły również w innych częściach Europy:

• Powstało Królestwo Niderlandów z połączenia Belgii, Holandii i Luksemburga
• Utworzono Związek Niemiecki skupiający 34 państwa i 4 wolne miasta
• We Włoszech zlikwidowano Królestwo Włoch, tworząc trzy niepodległe państwa: Królestwo Obojga Sycylii, Królestwo Sardynii i Państwo Kościelne

Warto wiedzieć: Jednym z pozytywnych aspektów kongresu był początek walki z niewolnictwem. Chociaż deklarację o zakazie handlu niewolnikami podpisało tylko osiem państw i nie określono daty jej wejścia w życie, był to pierwszy krok w procesie zniesienia niewolnictwa.

Te decyzje, podejmowane bez udziału narodów, stały się źródłem wielu późniejszych napięć i konfliktów w Europie.

Opozycja i ruchy rewolucyjne

System wiedeński napotkał sprzeciw ze strony różnych grup społecznych i ruchów narodowych. Jednym z nich byli karbonariusze (węglarze) - tajne stowarzyszenie działające głównie we Włoszech. Ich członkami byli studenci i przedstawiciele wolnych zawodów, którzy dążyli do obalenia absolutyzmu i struktur feudalnych. Pod przywództwem Filipa Buonarrotiego wywołali powstanie w Królestwie Obojga Sycylii.

W 1831 roku Giuseppe Mazzini utworzył ruch Młode Włochy, którego celem było zjednoczenie Włoch jako republiki. Trzy lata później powstała Młoda Europa - organizacja skupiająca spiskowców z wielu krajów europejskich. Mazzini marzył o wywołaniu ogólnoeuropejskiej rewolucji, która doprowadziłaby do utworzenia Europy skonfederowanych narodów.

We Francji król Ludwik XVIII nadał Kartę konstytucyjną - kompromis między starym a nowym porządkiem. Była to konstytucja oktrojowana (narzucona przez władcę), która wprowadziła:

• dwuizbowy parlament
• monarchę jako głowę państwa
• prawo króla do wydawania dekretów (ordonansów)
• utrzymanie kodeksu napoleońskiego

Ciekawostka: Karta konstytucyjna nie zadowoliła rojalistów, którzy domagali się przywrócenia praw i majątków odebranych im podczas rewolucji. Najbardziej radykalny odłam rojalistów, tzw. ultrasi, skupiał się wokół brata króla - Karola.

W Niemczech studenci należący do związków burszowskich protestowali przeciwko absolutyzmowi i Świętemu Przymierzu. W odpowiedzi na zjeździe w Karlsbadzie w 1819 r. wprowadzono nadzór policyjny nad uniwersytetami, zakazano związków studenckich i wprowadzono cenzurę.

Rewolucje i zmiany polityczne

Po śmierci Ludwika XVIII w 1824 roku, na tron Francji wstąpił jego brat Karol X, zwany "królem ultrasów". Gdy ogłosił cztery kontrowersyjne ordonanse, wybuchła rewolucja lipcowa (27-29 lipca 1830 r.). W jej wyniku Karol X abdykował, a władcę zastąpił Ludwik Filip I, nazywany "królem mieszczańskim" lub "królem bankierów", ponieważ opierał swoje rządy na bogatym mieszczaństwie.

W Rosji po wojnach napoleońskich car Aleksander I zrezygnował z reform. Młodzi oficerowie, widząc zacofanie swojego kraju w porównaniu z Europą Zachodnią, utworzyli tajne organizacje dążące do likwidacji carskiego absolutyzmu. 25 grudnia 1825 roku wybuchło powstanie dekabrystów, które zostało szybko stłumione. Wielu uczestników stracono lub zesłano na Syberię.

W Belgii narastały konflikty z Holandią wynikające z różnic gospodarczych, etnicznych i religijnych. W 1830 roku Belgowie ogłosili niepodległość, co początkowo spotkało się z oporem króla holenderskiego. Ostatecznie 20 stycznia 1831 roku ustalono zasady podziału Królestwa Niderlandów, a Belgia została uznana za państwo wieczyście neutralne.

Ważne: Przykład Belgii pokazuje, jak kruchy był system wiedeński. Mocarstwa nie interweniowały, mimo że zmiana granic naruszała ustalenia kongresu.

Grecja również walczyła o swoją niepodległość od Turcji. W marcu 1821 roku rozpoczęło się powstanie greckie. Z pomocą przyszły Rosja, Wielka Brytania i Francja, których floty zniszczyły turecko-egipską flotę w bitwie pod Navarino w 1827 roku. Traktat londyński z lutego 1830 roku potwierdził niepodległość Grecji.

Rewolucja przemysłowa i jej skutki

Początek XIX wieku to czas industrializacji - dynamicznego rozwoju przemysłu dzięki innowacjom technicznym. Anglia stała się liderem tego procesu dzięki stabilizacji politycznej, korzystnej polityce podatkowo-celnej i prawu patentowemu chroniącemu wynalazców. Ponadto liczne kolonie zapewniały dostęp do surowców.

Największe zmiany zaszły w przemyśle włókienniczym dzięki wynalazkom takim jak:

• mechaniczne czółenko tkackie (John Kay, 1733 r.)
• przędząca Jenny (James Hargreaves, 1764 r.)
• maszyna parowa (James Watt, 1769 r.)

W rolnictwie nastąpiła tzw. rewolucja agrarna - wprowadzono płodozmian, nowe uprawy (tytoń, rzepak, koniczyna) i zmodernizowano techniki zbioru i siewu. Przyspieszył się też proces dzierżawienia ziemi, a chłopi emigrowali do miast, zasilając klasę robotniczą.

Ciekawostka: Industrializacja objęła również inne kraje europejskie, ale w różnym tempie. Belgia rozwijała przemysł wydobywczy, hutniczy i maszynowy, Francja specjalizowała się w produkcji luksusowych towarów, podczas gdy Rosja pozostawała zacofana ekonomicznie.

Postęp dotknął także medycyny. Edward Jenner wynalazł szczepionkę przeciw ospie (1796 r.), wzrosła świadomość higieny, a rozwój anestezjologii i wprowadzenie narkozy eterowej znacząco zmniejszyły cierpienie pacjentów podczas operacji.

Przemiany społeczno-gospodarcze

Wraz z rewolucją przemysłową nastąpiły głębokie zmiany społeczne. Feudalne społeczeństwo stanowe ustąpiło miejsca nowemu, złożonemu z ludzi teoretycznie wolnych i samodzielnie decydujących o swoim losie. Pojawiły się nowe grupy społeczne:

• klasa robotnicza - ludzie pozbawieni praw politycznych i socjalnych
• burżuazja (drobnomieszczaństwo) - właściciele sklepów i firm
• inteligencja - osoby wykonujące pracę umysłową (urzędnicy, nauczyciele)

Jednak industrializacja przyniosła też negatywne skutki. Robotnicy doświadczali procesu ubożenia (pauperyzacji). Pracowali po kilkanaście godzin dziennie bez zabezpieczeń socjalnych, a ich płace były niskie. Zatrudniano kobiety i dzieci, płacąc im jeszcze mniej. Prawo zabraniało tworzenia związków zawodowych i organizowania strajków.

W reakcji na te problemy powstały nowe idee polityczne:

• Liberalizm ekonomiczny opierał się na swobodzie gospodarczej, wolności handlu i konkurencji. Zwolennicy tej idei uważali, że państwo nie powinno ingerować w gospodarkę (leseferyzm - "pozwólcie ludziom czynić, co im się podoba").
• Konserwatyzm dążył do zachowania lub przywrócenia przedrewolucyjnego porządku. Konserwatyści, jak Edmund Burke, potępiali działania rewolucyjne i opowiadali się za współpracą państwa z Kościołem.

Ważne: W Prusach od 1807 roku wprowadzano tzw. pruską drogę do kapitalizmu - proces przemian wsi, w ramach którego chłopi otrzymali wolność osobistą oraz prawo opuszczania wsi po uregulowaniu obciążeń. Uwłaszczenie chłopów odbywało się za odszkodowaniem przy zachowaniu wielkiej własności ziemskiej.

Ideologie polityczne i ruchy robotnicze

W odpowiedzi na trudną sytuację robotników zaczęły powstawać różne ruchy i ideologie. Luddyści, pod przywództwem Neda Ludda, niszczyli maszyny, które uważali za przyczynę swojego ubóstwa. Ruch ten został jednak stłumiony.

Bardziej zorganizowaną formę protestu stanowił czartyzm - radykalny ruch polityczny walczący o demokratyczne zmiany w systemie wyborczym i poprawę bytu robotników. Czartyści domagali się powszechnego prawa wyborczego, corocznych tajnych wyborów do parlamentu i diet poselskich.

W tym okresie rozwijały się również idee socjalistyczne:

• Socjalizm utopijny zakładał stworzenie społeczeństwa opartego na wspólnocie, równości i sprawiedliwości społecznej. Jego twórcy, Claude Henri de Saint-Simon i Charles Fourier, wierzyli, że ludzie mogą zrezygnować z bogactwa na rzecz wspólnoty. Fourier stworzył koncepcję falansterów - osad idealnych wykorzystujących naturalne talenty ludzi.
• Socjalizm naukowy, stworzony przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa, opierał się na analizie faktów i praw rozwoju społecznego. Według nich przyczyną konfliktów społecznych jest walka klas, a celem - stworzenie społeczeństwa bezklasowego.

Ciekawostka: Na poglądy Marksa i Engelsa duży wpływ miała filozofia Friedricha Hegla, która zakładała, że motorem rozwoju świata jest ścieranie się przeciwieństw (dialektyka).

W tym okresie wzrosła również świadomość narodowa - poczucie przynależności do grupy definiowanej jako naród. Postrzegano naród jako wspólnotę etniczną i polityczną istniejącą na mocy dobrowolnej umowy.

Kultura i sztuka pierwszej połowy XIX wieku

Na przełomie XVIII i XIX wieku dominującym stylem w sztuce był klasycyzm. Czerpał on inspiracje z antyku i myśli filozoficznej oświecenia. Charakteryzowała go prostota, harmonia, dydaktyzm i umiłowanie klasycznego piękna. Do czołowych przedstawicieli należeli Friedrich Schiller i Johann Wolfgang Goethe, którzy jednocześnie byli prekursorami romantyzmu.

Architektura klasycystyczna wzorowana była na budowlach starożytnych Greków i Rzymian. Cechowała ją symetria, proporcja i elementy takie jak kolumny, klasyczne girlandy, wazy czy rozety. Znane przykłady tego stylu to:

• Łazienki Królewskie i Belweder w Warszawie
• Teatr Wielki
• Brama Brandenburska

Styl empire stanowił odmianę późnego klasycyzmu. Charakteryzował się okazałością, licznymi zdobieniami, masywnością i dostojnością. Budynki w tym stylu miały duże pomieszczenia z wysokimi sufitami i oknami.

Ciekawostka: W malarstwie klasycyzm dążył do przedstawienia idealnych form i uniwersalnych wartości poprzez harmonię i równowagę. Do najwybitniejszych malarzy tego okresu należeli Jacques-Louis David oraz Jean-Auguste-Dominique Ingres.

Do czołowych przedstawicieli klasycyzmu w rzeźbiarstwie należeli Antonio Canova i Bertel Thorvaldsen, a w architekturze neogotyku - Karl Friedrich Schinkel.

Romantyzm i przemiany obyczajowe

W opozycji do klasycyzmu rozwinął się romantyzm - kierunek podkreślający znaczenie uczuć, emocji, duchowości i mistycyzmu. Romantycy fascynowali się tajemniczymi zjawiskami, nadprzyrodzoną naturą oraz pejzażami. W literaturze tego okresu wyróżniali się Wiktor Hugo, George Byron, Michaił Lermontow, Aleksander Puszkin i Walter Scott.

Malarstwo romantyczne, reprezentowane przez Francisco Goyę, Eugène'a Delacroix, Théodore'a Géricaulta i Caspara Davida Friedricha, podejmowało tematykę historyczną, społeczno-polityczną oraz ukazywało pejzaże pełne tajemniczości. Artyści wyrażali indywidualizm i niepowtarzalność, często przedstawiając aktualne wydarzenia, jak walki o niepodległość.

Ciekawym zjawiskiem kulturowym epoki był orientalizm - zainteresowanie kulturą Wschodu, oraz dandyzm - wyrafinowana i przesadna elegancja w sposobie bycia, będąca formą protestu wobec mieszczańskiej rzeczywistości. Dandysi, jak Zygmunt Krasicki, George Byron czy Juliusz Słowacki, przykładali szczególną wagę do stroju i nienagannych manier.

Ciekawostka: Moda pierwszej połowy XIX wieku dla kobiet obejmowała gorsety, głębokie dekolty, obszerne spódnice, bufiaste rękawy, szale i kapelusze w kształcie budki. Mężczyźni nosili surduty, luźne spodnie, jedwabne apaszki i cylindry.

Zarówno klasycyzm, jak i romantyzm odzwierciedlały duchowe i intelektualne poszukiwania epoki naznaczonej głębokimi przemianami politycznymi i społecznymi.

Ameryka i Wiosna Ludów

Zmiany polityczne i społeczne nie ominęły również Ameryki. Społeczeństwo miało tam złożoną strukturę:

• Kreole - urodzeni w Ameryce biali potomkowie hiszpańskich osadników
• Metysi - potomkowie białych i rdzennych mieszkańców Ameryki
• Indianie i afrykańscy niewolnicy - znajdujący się najniżej w hierarchii społecznej

W walkach o niepodległość Ameryki Łacińskiej zasłynęli libertadorzy (wyzwoliciele) - Simon Bolivar i Jose de San Martin. W Stanach Zjednoczonych prezydent James Monroe ogłosił doktrynę Monroe (izolacjonizm), według której USA nie będą ingerować w sprawy europejskie, oczekując tego samego od Europejczyków.

Problem niewolnictwa doprowadził do kompromisu z Missouri $1820-1821$, który ustanowił granicę między stanami wolnymi a niewolniczymi, pogłębiając podział na przemysłową Północ i rolnicze Południe.

W Europie narastało niezadowolenie, które w 1848 roku doprowadziło do Wiosny Ludów - serii rewolucji i powstań. Główne przyczyny:

• rewolucja przemysłowa i brak praw robotników
• wzrost świadomości narodowej
• sprzeciw wobec systemowi wiedeńskiemu
• żądania uwolnienia chłopów i poszerzenia praw obywatelskich
• walki niepodległościowe
• głód wywołany zarazą ziemniaczaną

Ważne: Wiosna Ludów objęła większość kontynentu europejskiego, w tym Francję, kraje niemieckie, Prusy, Austrię, Węgry, Włochy, Państwo Kościelne i Królestwo Polskie. Choć nie wszystkie postulaty zostały zrealizowane, wydarzenia te przyczyniły się do znaczących zmian politycznych i społecznych w Europie.

Jednym z eksperymentów społecznych we Francji były warsztaty narodowe - miejsca zatrudniania bezrobotnych opłacane z podatków. Projekt okazał się porażką ekonomiczną z powodu braku surowców.