Demokracja szlachecka

Szlachta polska od XV wieku stanowiła uprzywilejowaną grupę społeczną, która posiadała ziemię oraz specjalne prawa. Jedynym obowiązkiem szlachty była obrona ojczyzny poprzez uczestnictwo w pospolitym ruszeniu.

W 1505 roku konstytucja Nihil Novi zagwarantowała, że żadne nowe prawa nie mogą być ustanowione bez zgody szlachty. To dało początek demokracji szlacheckiej - systemowi, w którym wszyscy szlachcice mieli wpływ na rządy w państwie.

Najważniejsze decyzje podejmował sejm walny - parlament składający się z trzech stanów: króla, senatu i izby poselskiej. Na sejmie obowiązywała zasada jednogłośności. Przed sejmem walnym szlachta spotykała się na sejmikach ziemskich, gdzie wybierano posłów.

💡 Szlachta była bardzo zróżnicowana majątkowo: od bogatej magnaterii posiadającej kilka miast i setki wsi, przez szlachtę średnią z kilkoma wsiami, szlachtę zagrodową z małymi gospodarstwami, aż po gołotę, która nie miała żadnego majątku!

Czasy ostatnich Jagiellonów

Za panowania Zygmunta I Starego (od 1506 roku) Polska prowadziła kilka ważnych wojen. W konflikcie z Moskwą najpierw straciliśmy Smoleńsk w 1514 roku, ale później odnieśliśmy wielkie zwycięstwo w bitwie pod Orszą.

Ostatnia wojna z zakonem krzyżackim zakończyła się w 1525 roku hołdem pruskim. Albrecht Hohenzollern, dotychczasowy wielki mistrz zakonu, został świeckim władcą Prus i złożył hołd lenny królowi Polski. Dzięki temu Polska odzyskała Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską i Warmię.

Szlachta polska bogaciła się głównie na handlu zbożem. Towar był spławiany Wisłą na specjalnych statkach zwanych szkutami, składowany w spichlerzach w Gdańsku, a stamtąd wysyłany do innych krajów europejskich.

🌟 Hołd pruski był ogromnym sukcesem Polski - zlikwidowano państwo zakonne w Prusach, które przez wieki zagrażało naszym granicom!

Powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów

W XVI wieku rozgorzała wojna o Inflanty - walka o dominację na Morzu Bałtyckim. W 1563 roku Polska (za Zygmunta II Augusta) starła się z Rosją (cara Iwana IV Groźnego), Danią i Szwecją. Polska utworzyła wtedy pierwszą marynarkę wojenną zwaną flotą kaperską. Wojna zakończyła się w 1570 roku pokojem i podziałem Inflant.

Unia lubelska w 1569 roku połączyła Polskę i Litwę w jedno państwo - Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Główne przyczyny unii to:

• chęć wzmocnienia pozycji obu krajów wobec zagrożenia ze strony Moskwy
• dążenie szlachty litewskiej do uzyskania przywilejów podobnych do polskich
• obawa przed zerwaniem unii z powodu braku potomka Zygmunta Augusta

Rzeczpospolita Obojga Narodów miała wspólnego władcę, sejmy, politykę zagraniczną i monetę. Zachowano odrębne wojsko, sądy, skarb i urzędy.

🌍 Rzeczpospolita stała się państwem wielonarodowościowym i wielowyznaniowym, słynącym z tolerancji i rozwoju kultury!

"Państwo bez stosów"

Podczas gdy w Europie trwały krwawe wojny religijne z procesami i paleniem heretyków, Polska zasłynęła jako "państwo bez stosów". W naszym kraju zgodnie żyli wyznawcy różnych religii: katolicyzmu, luteranizmu, kalwinizmu, prawosławia, judaizmu i islamu.

W 1573 roku podpisano akt konfederacji warszawskiej, który gwarantował wolność religijną wszystkim mieszkańcom. Był to wyjątkowy dokument na tle ówczesnej Europy. W Polsce działali także bracia polscy (arianie) - radykalny odłam kalwinizmu, którzy mieli swoją siedzibę w Rakowie.

Po śmierci Zygmunta II Augusta w 1572 roku nastąpiło bezkrólewie. W czasie bezkrólewia władzę sprawował prymas Polski, zwany interrexem. Wprowadzono wtedy system wolnej elekcji - każdy nowy król był wybierany przez szlachtę.

🗳️ Podczas pierwszej wolnej elekcji w 1573 roku wybrano Henryka Walezego z Francji. Niestety, po kilku miesiącach uciekł on potajemnie do Francji, gdy został tamtejszym królem!

Zasady elekcji i jej skutki

Każdy nowy władca musiał podpisać dwa ważne dokumenty. Artykuły henrykowskie gwarantowały przywileje szlachty i określały ustrój państwa - były niezmienne i obowiązywały wszystkich kolejnych władców. Pacta conventa zawierały osobiste zobowiązania króla wobec Rzeczypospolitej.

System wolnych elekcji miał poważne skutki dla państwa polskiego. Przede wszystkim doprowadził do osłabienia władzy królewskiej - monarcha był uzależniony od szlachty, która go wybierała.

Elekcje sprzyjały także wzrostowi potęgi magnatów, którzy mogli wpływać na wybór władcy poprzez przekupstwa i sojusze polityczne. Często dochodziło do sporów politycznych między zwolennikami różnych kandydatów, co osłabiało państwo.

⚠️ System wolnej elekcji, choć miał być demokratyczny, stał się z czasem jedną z przyczyn osłabienia Rzeczypospolitej, gdyż dawał zbyt duże pole do manipulacji ze strony zagranicznych mocarstw!