Wojny napoleońskie - początek epoki

Rewolucja Francuska z 1789 roku otworzyła nową erę w Europie. Kiedy francuski król Ludwik XVI stracił głowę za zdradę stanu, europejskie monarchie zjednoczyły się przeciwko rewolucyjnej Francji.

Napoleon Bonaparte pojawił się na scenie podczas pierwszej koalicji antyfrancuskiej $1792-1797$, gdzie wsławił się w kampaniach włoskich. Francja wygrała z Austrią, Wielką Brytanią i Prusami, a pokój w Campo Formio dał jej kontrolę nad północnymi Włochami.

Między kolejnymi koalicjami Napoleon przeprowadził słynną wyprawę egipską w 1798 roku. Chciał w ten sposób zaszkodzić ekonomicznie Wielkiej Brytanii, która miała tam wpływy. To właśnie wtedy znaleziono kamień z Rosetty, który pozwolił odszyfrować hieroglify.

💡 Pamiętaj: Każda koalicja to sojusz różnych krajów przeciwko Francji - najczęściej Austria, Wielka Brytania, Rosja i Prusy.

Największe zwycięstwa i klęski Napoleona

Druga koalicja $1799-1802$ zakończyła się kolejnymi triumfami Francji w bitwach pod Marengo i Hochenlinden. Napoleon wprowadził wtedy konsulat i został pierwszym konsulem.

Rok 1805 przyniósł dwie legendarne bitwy trzeciej koalicji. W październiku flota brytyjska pod dowództwem admirała Horacego Nelsona rozbiła francuską w bitwie pod Trafalgarem. Jednak w grudniu Napoleon odniósł swoje największe zwycięstwo w bitwie pod Austerlitz, zwanej "bitwą trzech cesarzy".

Po Austerlitz Austria musiała rozwiązać I Rzeszę Niemiecką, a Napoleon utworzył Związek Reński - związek niemieckich państw pod swoim protektoratem. W 1806 roku wprowadził również blokadę kontynentalną - całkowity zakaz handlu z Wielką Brytanią.

⚡ Ciekawostka: Napoleon koronował się na cesarza w 1804 roku, przekształcając Francję w cesarstwo.

Początek końca - wyprawa rosyjska

Wyprawa na Moskwę w czerwcu 1812 roku stała się początkiem upadku Napoleona. Oficjalnym powodem było złamanie przez Rosję blokady kontynentalnej - Rosja otworzyła swoje porty dla brytyjskich statków.

We wrześniu doszło do bitwy pod Borodino - nierozstrzygniętej, ale krwawej bitwy. Francuzi zajęli Moskwę w październiku, ale wkroczyli do miasta całkowicie spalonego przez Rosjan. Marszałek Michaił Kutuzow prowadził taktykę spalonej ziemi - niszczył wszystko, co mogło być przydatne dla armii wroga.

Nadchodząca zima i brak prowiantu zmusiły Napoleona do odwrotu. Przeprawa przez Berezynę stała się synonimem katastrofy - z ogromnej armii niewiele zostało.

📚 Na egzamin: Taktyka spalonej ziemi to niszczenie wszystkiego, co może być przydatne wrogowi - pól, wsi, zapasów żywności.

Sprawa polska za Napoleona

Dla Polaków Napoleon oznaczał nadzieję na odbudowę niepodległego państwa. Po trzech rozbiorach Polonia zniknęła z mapy, ale Legiony Polskie we Włoszech (1797) dały początek polskim dążeniom niepodległościowym.

Jan Henryk Dąbrowski stworzył legiony głównie z polskich jeńców wojennych, którzy wcześniej walczyli w armii austriackiej. Legioniści mieli na ramieniu napis "Ludzie wolni są braćmi" i walczyli pod hasłem "za wolność naszą i waszą". To właśnie wtedy Józef Wybicki napisał Mazurkę Dąbrowskiego - przyszły hymn Polski.

Pokój w Tylży (1807) był przełomowy dla Polaków. Z ziem drugiego i trzeciego zaboru pruskiego powstało Księstwo Warszawskie z konstytucją nadaną przez Napoleona. Władcą został król saski Fryderyk August III, a dowódcą armii - książę Józef Poniatowski.

🎵 Pamiętaj: "Jeszcze Polska nie zginęła" - słowa hymnu narodowego powstały właśnie w czasach Legionów Napoleona!

Księstwo Warszawskie i Kodeks Napoleona

Konstytucja Księstwa Warszawskiego wprowadziła nowoczesne rozwiązania. Sejm składał się z dwóch izb: Senatu i Izby Poselskiej. Co najważniejsze, wprowadzono Kodeks Napoleona, który gwarantował równość wobec prawa i znosił poddaństwo chłopów.

Dekret grudniowy z grudnia 1807 roku regulował stosunki między chłopami a panami. Chłopi otrzymali wolność osobistą, ale ziemia nadal należała do szlachty. Jak mówiono: "dekret zdejmował chłopom kajdany z nóg, ale razem z butami".

Księstwo walczyło u boku Napoleona. W 1809 roku armia księstwa pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego walczyła z Austrią. Bitwa pod Raszynem stała się sukcesem moralnym Polaków. Po pokoju w Schönbrunnie do Księstwa przyłączono ziemie trzeciego zaboru austriackiego.

Koniec przyszedł z klęską Napoleona. W bitwie pod Lipskiem (1813) zginął książę Józef Poniatowski, a wojska rosyjskie zajęły Księstwo Warszawskie.

💪 Motywacja: Polacy pokazali, że gotowi są walczyć o wolność - ta tradycja będzie kontynuowana w kolejnych powstaniach!

Polityka wewnętrzna Napoleona

Napoleon był jednocześnie dyktatoriem i reformatorem. Z jednej strony stworzył państwo policyjne z tajną policją i cenzurą, z drugiej - wprowadził Kodeks Napoleona, który zagwarantował największe zdobycze rewolucji francuskiej.

Konkordat z 1801 roku unormował stosunki z Kościołem katolickim. Duchowieństwo otrzymało pensje od państwa, ale musiało składać przysięgę na wierność Francji. Napoleon sam wybierał biskupów, ale nie zwrócił Kościołowi majątków skonfiskowanych podczas rewolucji.

Koronacja cesarska 2 grudnia 1804 roku w Notre Dame była wielkim spektaklem propagandowym. Napoleon koronował się sam, a papież Pius VII był tylko biernym obserwatorem. Cesarz pokazał w ten sposób swoją wyższość nad władzą duchowną.

👑 Ciekawostka: Napoleon przyjął tytuł "Dziedziczny Cesarz Francuzów" - pokazywał tym, że władza pochodzi od narodu, nie od Boga.

Reformy społeczne i gospodarcze

Napoleon stworzył Order Legii Honorowej, którym nagradzał ludzi sobie oddanych. W ten sposób budował nową elitę władzy, uzależnioną od jego łask i awansów.

Wprowadził też nowoczesne rozwiązania gospodarcze - założył Bank Francji i wprowadził nową walutę - franki. Te reformy stabilizowały francuską gospodarkę po burzliwych latach rewolucji.

Kodeks cywilny z 1804 roku był największym osiągnięciem Napoleona. Zagwarantował nietykalność osobistą i majątkową, wolność słowa, religii i gospodarczą. Znosił system feudalny i obowiązywał też w Księstwie Warszawskim.

💡 Na egzamin: Kodeks Napoleona to fundamentalne prawo, które wpłynęło na rozwój prawodawstwa w całej Europie - także w Polsce!

Kongres Wiedeński - nowy porządek Europy

Po abdykacji Napoleona monarchowie europejscy zebrali się w Wiedniu (wrzesień 1814 - czerw 1815), żeby podzielić łupy i ustanowić nowy porządek. Początkowo "tańczący kongres" zajmował się głównie zabawami, dopiero powrót Napoleona z Elby zmobilizował uczestników do działania.

Kongres oparł się na trzech zasadach: restauracji (powrót starych dynastii), legitymizmu (nienaruszalność praw dawnych władców) i równowagi sił (żadne państwo nie może dominować).

Bitwa pod Waterloo 18 czerwca 1815 roku definitywnie zakończyła epokę napoleońską. Armie brytyjska (Wellington) i pruska (Blücher) rozbiły wojska francuskie. Napoleon został zesłany na wyspę Świętej Heleny, gdzie zmarł w 1821 roku.

⚔️ Pamiętaj: Waterloo to jedna z najważniejszych bitew w dziejach świata - legła u podstaw nowego porządku europejskiego na cały wiek!

Podział Europy po kongresie

Postanowienia kongresu wiedeńskiego całkowicie przekroiły mapę Europy. Niemcy nie zostały zjednoczone - utworzono luźny Związek Niemiecki pod zwierzchnictwem Austrii. Włochy również podzielono: północ dostała Austria, na południu utworzono Królestwo Obojga Sycylii.

Dla Polaków kongres oznaczał czwarty rozbiór. Księstwo Warszawskie podzielono na cztery części: największą dostała Rosja (Królestwo Kongresowe), Prusy otrzymały Wielkopolskę i Pomorze, Austria - ziemie południowe z Wieliczką. Kraków stał się wolnym miastem pod zarządem trzech mocarstw.

Po kongresie Rosja, Austria i Prusy utworzyły Święte Przymierze - organizację strzegącą nowego porządku. Miała prawo interweniować wszędzie tam, gdzie wybuchały rewolucje czy powstania przeciwko ładowi wiedeńskiemu.

😤 Ważne: Decyzje kongresu były bardzo niesprawiedliwe dla narodów dążących do niepodległości - to będzie źródłem konfliktów przez cały XIX wiek.

Europa po kongresie - ruchy narodowe i rewolucje

Nacjonalizm XIX wieku rodził liczne ruchy niepodległościowe. W Niemczech powstały związki studenckie Burszów, we Włoszech działali Karbonariusze - organizacja stosująca metody terrorystyczne przeciwko porządkowi wiedeńskiemu.

Giuseppe Mazzini założył w 1834 roku Młodą Europę - ogólnoeuropejską organizację narodową, w skład której wchodziły między innymi Młoda Polska i Młode Włochy.

W Rosji po śmierci Aleksandra I wybuchło powstanie dekabrystów w grudniu 1825 roku. Nowy car Mikołaj I krwawo je stłumił i został nazywany "żandarmem Europy" - brutalnie pacyfikował wszystkie ruchy rewolucyjne.

Rewolucja lipcowa we Francji (27-29 lipca 1830) obaliła Karola X i wprowadziła na tron Ludwika Filipa z tytułem "Król Francuzów z Bożej Łaski i Woli Narodu". Grecja wywalczyła niepodległość od Turcji w powstaniu z 1821 roku.

🔥 Motywacja: Idee napoleońskie nie umarły z cesarzem - przez cały XIX wiek inspirowały narody do walki o wolność i niepodległość!