Ład wersalski - traktaty pokojowe

Po zakończeniu I wojny światowej (11.11.1918) wielka czwórka zwycięskich państw przystąpiła do ustalania nowego porządku światowego. Najważniejszy był traktat wersalski podpisany z Niemcami 28.06.1919 roku.

Zgodnie z nim Niemcy utraciły znaczne terytoria: Alzację i Lotaryngię na rzecz Francji oraz Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie na rzecz Polski. Straciły też wszystkie swoje kolonie, które przekształcono w terytoria mandatowe. Na ziemiach nadreńskich utworzono strefę zdemilitaryzowaną, a armia niemiecka została ograniczona do maksymalnie 100 tys. żołnierzy.

Kolejne traktaty pokojowe podpisano z pozostałymi pokonanymi państwami: Austrią $traktat w Saint-Germain, 10.09.1919$, Bułgarią (traktat w Neuilly, 27.11.1919), Węgrami (traktat w Trianon, 4.06.1920) i Turcją (traktat w Sevres, 10.07.1920). Wszystkie nakładały dotkliwe straty terytorialne, ograniczenia militarne i reparacje wojenne.

💡 Francuski marszałek Ferdynand Foch trafnie przewidział: "To nie pokój, lecz zawieszenie broni na dwadzieścia lat". Historia pokazała, że miał rację.

Zmiany w układzie sił po I wojnie światowej

Ład wersalski całkowicie przekształcił mapę Europy. Rozpadły się wielkie mocarstwa, a w ich miejsce powstały nowe państwa.

Austro-Węgry rozpadły się, co umożliwiło powstanie Polski, Czechosłowacji i Królestwa SHS (od 1929 roku Jugosławii). Z kolei Rosja, po rewolucji październikowej, przekształciła się najpierw w Rosję Radziecką, a później w ZSRR, co doprowadziło do jej izolacji na arenie międzynarodowej.

Również Imperium Osmańskie zakończyło swoje istnienie - na jego gruzach w 1923 roku powstała Republika Turecka. Wszystkie te zmiany całkowicie przekształciły równowagę sił w Europie.

Decyzje dotyczące ładu powojennego podejmowała "wielka czwórka": premier Wielkiej Brytanii David Lloyd George, premier Włoch Vittorio Orlando, premier Francji Georges Clemenceau oraz prezydent USA Thomas Woodrow Wilson. To oni ukształtowali nową Europę, kierując się własnymi interesami, co zaowocowało niestabilnym porządkiem światowym.

Liga Narodów i inicjatywy pokojowe

Thomas Woodrow Wilson dążył do stworzenia systemu, który pozwoliłby uniknąć kolejnych wojen. Efektem jego starań było powołanie Ligi Narodów w 1920 roku, pierwszej na taką skalę organizacji międzynarodowej.

Liga miała zrzeszać kraje świata i zapobiegać konfliktom, jednak od początku borykała się z problemami. USA, mimo że prezydent Wilson był jej pomysłodawcą, nigdy nie wstąpiły do Ligi (wrócili do polityki izolacjonizmu). Dominowały w niej Wielka Brytania i Francja, a wielu ważnych graczy światowej polityki albo w ogóle do niej nie wstąpiło, albo szybko z niej wystąpiło.

Liga nie miała skutecznych mechanizmów przeciwdziałania agresji - sankcje ekonomiczne okazały się niewystarczające. Do Ligi dołączyły Niemcy w 1926 roku, a ZSRR dopiero w 1934 roku.

W ramach ładu wersalskiego powstały także inne inicjatywy pokojowe:

• Mały traktat wersalski (28.06.1919) - chroniący mniejszości etniczne i religijne
• Pakt paryski (1928) - w którym państwa wyrzekały się wojny jako instrumentu polityki zagranicznej

⚠️ Liga Narodów cechowała się niezdecydowaniem i nie była w stanie skutecznie reagować na agresywne działania państw łamiących ustalony porządek.

Wielki kryzys gospodarczy

I wojna światowa pozostawiła po sobie tragiczne skutki: załamanie demograficzne, setki tysięcy inwalidów wojennych, biedę i ubóstwo. W wielu krajach autorytet władzy (zwykle demokratycznej) upadł, a długi powojenne doprowadziły do problemów gospodarczych.

W Niemczech doszło do załamania gospodarczego i hiperinflacji w 1923 roku. Marka niemiecka straciła wartość do tego stopnia, że bardziej opłacało się palić banknotami w piecu niż kupować za nie węgiel. USA uratowały gospodarkę niemiecką, udzielając im ogromnych pożyczek.

Podczas gdy Europa odbudowywała się po wojnie, Stany Zjednoczone przeżywały okres boomu gospodarczego. Rozwijał się transport (szczególnie samochodowy), wartości przedsiębiorstw rosły, jednak wiele firm notowanych na giełdzie nie miało pokrycia finansowego.

Czarny czwartek (24.10.1929) - krach na giełdzie Wall Street w Nowym Jorku - zapoczątkował największy kryzys gospodarczy w historii. Masowo wyprzedawano akcje, wiele przedsiębiorstw zbankrutowało, a bezrobocie osiągnęło rekordowe poziomy - w samym 1933 roku w USA wynosiło aż 27%.

Kryzys błyskawicznie rozprzestrzenił się na kraje powiązane gospodarczo z USA (szczególnie Niemcy), a następnie na całą Europę, w tym Polskę i Francję.

Walka z kryzysem gospodarczym

Kryzys lat 30. XX wieku zmusił państwa do podjęcia radykalnych działań gospodarczych. W wielu krajach wprowadzono działania deflacyjne - umacniano wartość waluty poprzez ściągnięcie jej nadmiaru z rynku, często obniżając pensje pracownikom.

Niektóre państwa próbowały wprowadzić autarkię (samowystarczalność gospodarczą), szczególnie w krajach autorytarnych i totalitarnych. Władze podporządkowywały sobie przedsiębiorstwa, tworząc monopole, które ustalały ceny maksymalne i minimalne. Czasami powracano nawet do handlu barterowego (towar za towar), a w wielu krajach nacjonalizowano przedsiębiorstwa.

W USA prezydent Franklin Delano Roosevelt wprowadził w 1933 roku program gospodarczy znany jako New Deal. Opierał się on na idei interwencjonizmu państwowego według teorii ekonomisty Johna Keynesa. Program obejmował:

• Zakaz wywozu złota za granicę i obniżenie wartości dolara
• Program robót publicznych (walka z bezrobociem)
• Wprowadzenie zasiłków dla bezrobotnych
• Ustanowienie płacy minimalnej i ubezpieczeń społecznych
• Subsydia (dopłaty) dla rolnictwa

💡 Teoria Keynesa zakładała, że gospodarka rynkowa jest niestabilna i wymaga aktywnej polityki gospodarczej państwa. To właśnie ten model ekonomiczny pomógł USA wyjść z Wielkiego Kryzysu!

Rozwój faszyzmu we Włoszech

Kryzys gospodarczy i niezadowolenie z postanowień ładu wersalskiego sprzyjały rozwojowi ideologii totalitarnych. W wielu państwach, w tym we Włoszech, demokracja okazała się krótkotrwałym eksperymentem.

Włosi byli rozczarowani po I wojnie światowej, uważając zdobycze terytorialne za zbyt małe w stosunku do poniesionych ofiar. W kraju panował głęboki kryzys gospodarczy, wysokie bezrobocie i ewidentne zaniedbanie kombatantów. Te czynniki doprowadziły do powstania Związku Włoskich Kombatantów, który miał decydujące znaczenie w rozwoju faszyzmu.

Faszyzm jako ideologia charakteryzował się:

• Skrajnym nacjonalizmem
• Militaryzmem
• Stosowaniem przemocy wobec obywateli
• Monopolem jednej partii politycznej
• Dyktatorską formą sprawowania władzy przez "wodza" (duce)
• Antydemokratyzmem, antyliberalizmem i antykomunizmem

Benito Mussolini, zwolennik rewolucji i charyzmatyczny przywódca, przekształcił Związki Włoskich Kombatantów w Partię Narodową Faszystowską (Partito Nazionale Fascista). Na jej emblemacie widniały fasces (wiązki rózg) - symbol władzy w starożytnym Rzymie.

💡 Mussolini marzył o odrodzeniu Imperium Rzymskiego i nigdy nie chciał kandydować w demokratycznych wyborach - wolał punktować błędy rządu włoskiego i obiecywać Włochom dobrobyt.

Faszyzm u władzy we Włoszech

Przełomowym momentem dla włoskiego faszyzmu był Marsz Czarnych Koszul na Rzym (27-29.10.1922). Choć Mussolini osobiście nie brał w nim udziału (chociaż później chętnie fotografował się z jego uczestnikami), król Wiktor Emanuel III nie zdecydował się na użycie wojska przeciwko zwolennikom faszyzmu i powierzył Mussoliniemu funkcję premiera.

Po objęciu władzy Mussolini szybko umocnił swoją pozycję, tworząc Wielką Radę Faszystowską (1923), która miała mu pomagać i doradzać. Zmienił także sposób głosowania - ugrupowanie, które uzyskało najwięcej głosów (ale nie mniej niż 25%), automatycznie otrzymywało 2/3 miejsc w parlamencie.

W 1924 roku partia faszystowska przejęła pełnię władzy. Gdy socjalista Giacomo Matteotti domagał się unieważnienia wyborów, został porwany i zamordowany. Po tym wydarzeniu Mussolini wprowadził system jednopartyjny:

• Narodowa Partia Faszystowska stała się jedyną legalnie działającą partią
• Inne partie zostały zdelegalizowane
• W państwie kluczową rolę odgrywały korporacje skupiające pracodawców i pracowników, kontrolowane przez państwo
• Rozpoczęto podboje terytorialne (Albania, Etiopia)
• Prześladowano osoby trzecie

Ciekawostką jest stosunek faszystów do Kościoła katolickiego. Początkowo współpracowali z Watykanem - w 1929 roku podpisano Pakty Laterańskie, które ustanowiły Watykan jako niezależne państwo. Papież Pius XI nawet stwierdził, że "Mussolini został nam zesłany przez Opatrzność", choć później potępił faszyzm.

Rządy faszystów we Włoszech

System faszystowski we Włoszech opierał się na monopolu jednej partii i kulcie przywódcy. Narodowa Partia Faszystowska kontrolowała wszystkie aspekty życia publicznego, a inne ugrupowania polityczne zostały całkowicie zlikwidowane.

Charakterystyczną cechą włoskiego faszyzmu był system korporacyjny, w którym kluczową rolę odgrywały kontrolowane przez państwo korporacje skupiające zarówno pracodawców, jak i pracowników. Model ten miał zapewniać harmonię społeczną i eliminować konflikty klasowe.

W polityce zagranicznej Mussolini realizował ambicje imperialne, zajmując Albanię i Etiopię. Te podboje terytorialne miały nawiązywać do dawnej świetności Imperium Rzymskiego i potwierdzać status Włoch jako mocarswa.

Wbrew powszechnym wyobrażeniom, faszystowskie Włochy początkowo nie prześladowały Kościoła katolickiego. Wręcz przeciwnie - Kościół miał duże znaczenie w polityce państwowej. Dopiero w latach 30., gdy Mussolini zbliżył się do nazistowskich Niemiec, relacje z Watykanem uległy pogorszeniu.

W 1939 roku Mussolini zawarł sojusz z III Rzeszą, co ostatecznie doprowadziło Włochy do udziału w II wojnie światowej po stronie państw Osi.

Rozwój nazizmu w Niemczech

Po upadku monarchii w 1919 roku Niemcy stały się Republiką Weimarską. Od początku państwo zmagało się z poważnymi problemami:

• Próbą przejęcia władzy przez komunistów (nieudany pucz Związku Spartakusa w 1919 r.)
• Trudną sytuacją gospodarczą uniemożliwiającą spłatę reparacji wojennych
• Hiperinflacją w 1923 roku
• Okupacją Zagłębia Ruhry przez Francję (z powodu niespłacania reparacji)

W tym niestabilnym okresie w 1922 roku Niemcy podpisały traktat w Rapallo z ZSRS, który umożliwiał im testowanie broni na radzieckich poligonach (omijając ograniczenia traktatu wersalskiego) w zamian za przekazywanie technologii Sowietom.

Adolf Hitler, urodzony w Austrii w 1889 roku, początkowo marzył o karierze artystycznej. Po I wojnie światowej zasilił szeregi Niemieckiej Partii Robotniczej, którą przekształcił w Narodowosocjalistyczną Niemiecką Partię Robotniczą (NSDAP). W 1921 roku przejął w niej pełnię władzy.

⚠️ W 1923 roku Hitler podjął próbę przejęcia władzy w Bawarii (pucz monachijski), która zakończyła się niepowodzeniem. Trafił do więzienia na 5 lat, gdzie napisał "Mein Kampf" - książkę przedstawiającą podstawy ideologii nazistowskiej.

Dojście Hitlera do władzy

NSDAP posiadała własne bojówki paramilitarne - Sturmabteilung (SA), zwane "brunatnymi koszulami", które angażowały się w rozruchy uliczne i atakowały działaczy komunistycznych. Na czele SA stał Ernst Röhm.

W styczniu 1933 roku prezydent Paul von Hindenburg mianował Hitlera kanclerzem Niemiec. Rozpoczął się proces przejmowania pełnej kontroli nad państwem:

1. W lutym 1933 roku, po tajemniczym podpaleniu Reichstagu (niemieckiego parlamentu), Hitler oskarżył o ten czyn komunistów i przekonał Hindenburga do delegalizacji partii komunistycznych.

2. Przeciwników politycznych aresztowano i osadzano w pierwszych obozach koncentracyjnych (pierwszy powstał w Dachau w 1933 roku).

3. W nocy z 29 na 30 czerwca 1934 roku, zwanej Nocą Długich Noży, Hitler wyeliminował dowódców SA, w tym Ernsta Röhma, który domagał się dla swoich oddziałów statusu głównych sił zbrojnych Niemiec.

Nazizm przejął wszystkie cechy faszyzmu, dodając do nich ideologię rasistowską:

• Niemcom przyznawał status nadludzi (rasa aryjska)
• Inne narody (Żydów, Słowian) traktował jako podludzi, którzy mieli służyć "nadludziom"
• Charakterystyczny dla nazizmu był antysemityzm

W 1935 roku oficjalnie pozbawiono Żydów praw obywatelskich, co było pierwszym krokiem na drodze do Holokaustu.