Królestwo Polskie po powstaniu listopadowym

Po upadku powstania listopadowego sytuacja Polaków dramatycznie się pogorszyła. W 1832 roku namiestnikiem Królestwa został Iwan Paskiewicz, który wprowadził stan wojenny i rozpoczął politykę rusyfikacji. Ten trudny czas został nazwany epoką paskiewiczowską i charakteryzował się nasileniem represji politycznych oraz sankcjami gospodarczymi.

Ogłoszony Statut Organiczny drastycznie ograniczył polską autonomię. Królestwo zostało włączone do Rosji jako jej nierozerwalna część, zlikwidowano polską armię, a żołnierzy wcielono do wojsk carskich. Zniesiono sejm i rady, a car Mikołaj I przyjął tytuł króla polskiego. Wprowadzono również cenzurę prewencyjną, choć utrzymano niektóre polskie instytucje jak Bank Polski czy Towarzystwo Kredytowe Ziemskie.

Rusyfikacja nasilała się z każdym rokiem. W 1837 roku województwa przekształcono w gubernie, wprowadzono rosyjski system monetarny, kodeks karny oraz miar i wag. Ograniczono polskie szkolnictwo, a mieszkańcy Warszawy zostali zmuszeni do pokrycia kosztów budowy Cytadeli Aleksandrowskiej, w której X Pawilonie działała stała komisja Wojenno-Śledcza.

Warto zapamiętać! Cytadela Aleksandrowska nie była zwykłą fortyfikacją - została zbudowana głównie po to, aby kontrolować mieszkańców Warszawy i tłumić ewentualne bunty.

Początki pracy organicznej

W Wielkim Księstwie Poznańskim pod zaborem pruskim sytuacja również się pogarszała. Od 1830 roku nadprezydentem prowincji został Eduard Flottwell, którego rządy oznaczały ograniczenie praw Polaków, germanizację administracji i szkolnictwa oraz wprowadzenie niemieckiego jako języka urzędowego.

W odpowiedzi na te działania Polacy zaczęli rozwijać ideę pracy organicznej - działalności na rzecz rozwoju gospodarczego kraju, mającej wzmocnić ekonomicznie naród polski. W 1835 roku powstało Kasyno w Gostyniu skupiające postępowych ziemian, a w Poznaniu Karol Marcinkowski utworzył Bazar - centrum życia gospodarczego i kulturalnego Polaków.

Działalność gospodarcza i spiskowa

Praca organiczna przynosiła konkretne efekty. Dezydery Chłapowski, były adiutant Napoleona i uczestnik powstania listopadowego, prowadził kursy nowoczesnego rolnictwa. Hipolit Cegielski otworzył w Bazarze sklep z narzędziami rolniczymi, który z czasem przekształcił w fabrykę maszyn rolniczych. Działało Towarzystwo Pomocy Naukowej dla Młodzieży, a Cegielski wydawał polskie gazety: "Gazetę Polską" i "Dziennik Poznański".

Równolegle z pracą organiczną rozwijała się działalność spiskowa. W latach 1831-1846 powstało kilka tajnych organizacji niepodległościowych. Stowarzyszenie Ludu Polskiego (1835) z Szymonem Konarskim na czele dążyło do odzyskania niepodległości przez trójzaborowe powstanie. Podobne cele miały: Konfederacja Powszechna Narodu Polskiego (1837), Związek Narodu Polskiego (1839) kierowany przez Henryka Kamieńskiego i Edwarda Dembowskiego oraz Związek Plebejuszy (1842) Walentego Stefańskiego.

Ciekawostka! Hipolit Cegielski, zanim został przemysłowcem, był nauczycielem języka polskiego i filologii klasycznej. Do biznesu trafił przypadkiem, po zwolnieniu z pracy w gimnazjum za działalność patriotyczną.

Konspiratorzy wraz z emigracją przygotowywali trójzaborowe powstanie, które miało wybuchnąć 21/22 lutego 1846 roku. Niestety, aresztowanie Ludwika Mierosławskiego udaremniło bunt w zaborze pruskim, a plany powstańcze w Galicji również zostały pokrzyżowane.

Powstanie krakowskie

W lutym 1846 roku doszło do dramatycznych wydarzeń w Krakowie. Po wkroczeniu wojsk austriackich do miasta, przywódcy ruchu niepodległościowego zdecydowali się na zbrojny opór. 22 lutego 1846 roku utworzono Rząd Narodowy Rzeczypospolitej Polski, w którego skład weszli Jan Tyssowski, Ludwik Gorzkowski i Aleksander Grzegorzewski.

Powstańcy ogłosili Manifest do Narodu Polskiego, który wzywał do walki z zaborcami i zapowiadał głębokie zmiany społeczne. Obiecano zniesienie przywilejów szlacheckich, likwidację pańszczyzny bez odszkodowania oraz nadanie ziem z dóbr narodowych tym, którzy wezmą udział w powstaniu. Te postulaty spotkały się z pozytywnym odbiorem, zwłaszcza wśród chłopów.

24 lutego Jan Tyssowski został dyktatorem powstania. Trzy dni później tragicznie zakończyła się procesja, która wyruszyła na spotkanie zbliżających się do Krakowa chłopów - zginął wówczas Edward Dembowski, jeden z najbardziej radykalnych działaczy niepodległościowych. 4 marca Kraków poddał się bez walki, co zakończyło krótkotrwałe powstanie.

Konsekwencje powstania: Po upadku powstania krakowskiego Austria zlikwidowała Wolne Miasto Kraków, które stało się ostatnim skrawkiem względnie niezależnego terytorium polskiego. Był to kres polskiej państwowości aż do 1918 roku.

Powstanie krakowskie, choć krótkotrwałe i zakończone niepowodzeniem, było ważnym sygnałem, że dążenia niepodległościowe Polaków wciąż są żywe. Pokazało również, że przyszłe zrywy muszą uwzględniać kwestię chłopską, by zyskać szersze poparcie społeczne.