Geneza Powstania Styczniowego

Powstanie Styczniowe poprzedziła tzw. odwilż posewastopolska w Cesarstwie Rosyjskim - okres liberalizacji polityki wewnętrznej, reform państwowych i złagodzenia cenzury w Królestwie Polskim. W tym czasie powstało Towarzystwo Rolnicze pod przewodnictwem hrabiego Andrzeja Zamoyskiego, które stało się nieformalną reprezentacją polskich interesów.

W 1861 roku nastąpiło zaostrzenie polityki carskiej - rozwiązanie Towarzystwa Rolniczego, a w październiku wprowadzenie stanu wojennego. To doprowadziło do polaryzacji polskiego społeczeństwa i powstania dwóch stronnictw politycznych: "Czerwonych" i "Białych".

"Czerwoni" (liderzy: Jarosław Dąbrowski, Zygmunt Padlewski) opowiadali się za zbrojnym powstaniem jako jedyną drogą do niepodległości oraz uwłaszczeniem chłopów. Z kolei "Biali" (liderzy: Andrzej Zamoyski, Leopold Kronenberg) preferowali legalne metody walki o niepodległość, a powstanie traktowali jako ostateczność.

Warto wiedzieć! Jarosław Dąbrowski odegrał kluczową rolę w przygotowaniu planu wybuchu powstania i opanowania Warszawy przez powstańców.

Bezpośrednią przyczyną wybuchu powstania była branka - nadzwyczajny pobór do wojska carskiego, zarządzony przez Aleksandra Wielopolskiego w nocy z 14 na 15 stycznia 1863 roku. W odpowiedzi, 22 stycznia 1863 roku Komitet Centralny Narodowy przekształcił się w Tymczasowy Rząd Narodowy i ogłosił początek powstania.

Przebieg i upadek Powstania Styczniowego

Powstanie rozpoczęło się w najgorszym możliwym momencie - zimą, przy braku broni i doświadczonych dowódców. Dodatkowym problemem był konflikt między "białymi" a "czerwonymi" o władzę. W marcu 1863 roku dyktatorem powstania został Marian Langiewicz, reprezentant "białych", ale po tygodniu złożył broń na granicy zaboru austriackiego.

W maju 1863 roku Tymczasowy Rząd przekształcił się w Rząd Narodowy, który stworzył tajną strukturę polskiego państwa podziemnego. Powstanie miało międzynarodowe konsekwencje - Prusy podpisały z Rosją Konwencję Alvenslebena, która umożliwiała wspólne zwalczanie powstańców na granicy.

Wsparcie zagraniczne dla powstania było ograniczone. Włochy początkowo szkoliły powstańczych oficerów, ale pod wpływem Rosji przestały współpracować. Francja, Wielka Brytania i Austria wysłały jedynie noty dyplomatyczne do Rosji, domagające się przyznania autonomii Polakom, które zostały odrzucone.

Jesienią 1863 roku siły powstańcze osłabły, a 17 października władzę nad powstaniem objął Romuald Traugutt, którego działania pozwoliły na przedłużenie walk. Ostatecznie 5 sierpnia 1864 roku Traugutt został powieszony, co symbolicznie zakończyło powstanie, choć najdłużej walczyły oddziały księdza Stanisława Brzóski - aż do jesieni 1864 roku.

Do głównych przyczyn upadku powstania należały: brak wsparcia od innych narodów, brak zjednoczenia między powstańcami i brak udziału chłopów w walce zbrojnej. Mimo militarnej porażki, powstanie umocniło patriotyczne postawy i poczucie jedności narodowej, a weterani powstania stali się bohaterami narodowymi.

Represje po Powstaniu Styczniowym

Po upadku powstania nastąpiła fala brutalnych represji. Wobec uczestników powstania stosowano publiczne egzekucje - powieszono wielu powstańców bez wyroku sądowego, a ponad tysiąc stracono na podstawie wyroków. Około 33 tysięcy osób zesłano w głąb Rosji, w tym ponad 10 tysięcy z Królestwa Polskiego. Skonfiskowano majątki należące do powstańców lub osób wspierających walkę o niepodległość.

Szczególnie surowe represje dotknęły Królestwo Polskie. W 1864 roku utworzono Komitet Urządzający, którego zadaniem była likwidacja odrębności ustrojowej i prawnej Królestwa. Od 1866 roku znoszono polskie autonomiczne instytucje i urzędy, zastępując język polski rosyjskim. Dokonano nowego podziału administracyjnego, zwiększając liczbę guberni z 5 do 10, co spowodowało dwukrotne zwiększenie liczby rosyjskich urzędników i policjantów.

Rusyfikacja objęła również edukację - w szkołach obowiązkowy stał się język rosyjski, a język polski był przedmiotem nadobowiązkowym, wykładanym po rosyjsku. W 1869 roku zamknięto Szkołę Główną i przekształcono ją w rosyjski Cesarski Uniwersytet Warszawski. Zwalniano polskich nauczycieli, zastępując ich Rosjanami.

To ważne! Od 1879 roku nad rusyfikacją szkolnictwa czuwał kurator Aleksandr Apuchtin. Okres jego rządów nazwano "nocą apuchtinowską", gdyż karano wszelkie próby nielegalnej nauki w języku polskim.

Represje objęły również Kościół katolicki. Trzydziestu księży skazano na śmierć, a czterystu, w tym ośmiu biskupów, zesłano na Syberię. W 1867 roku polski Kościół katolicki został podporządkowany Kolegium Duchownemu w Petersburgu, a protestujących biskupów zesłano. Rozpoczęto likwidację klasztorów oraz konfiskatę dóbr kościelnych.

Sytuacja w zaborze pruskim i austriackim

W zaborze pruskim kanclerz Otto von Bismarck od 1871 roku rozpoczął proces unifikacji, czyli tzw. Kulturkampf - walkę o kulturę. Germanizacja obejmowała zwalczanie polskiego szkolnictwa i języka, wprowadzenie niemieckiego jako języka obowiązkowego, zmienianie nazw miejscowości i nazwisk na niemieckie oraz zwalnianie z pracy Polaków.

W latach 1885-1890 przeprowadzono rugi pruskie - masowe wysiedlenia Polaków z zaboru pruskiego. Powołano Komisję Kolonizacyjną, której celem było osłabienie wpływu polskich ziemian. W 1894 roku w Poznaniu powstała Hakata (Niemiecki Związek Marchii Wschodniej) - nacjonalistyczna organizacja prowadząca antypolską działalność.

Polacy nie pozostali bierni wobec germanizacji. W 1891 roku metropolitą gnieźnieńskim został Florian Stablewski, dzięki któremu Kościół włączył się w walkę o obronę polskości. W 1901 roku w Wielkopolsce miał miejsce strajk polskich dzieci, które odmawiały nauki w języku niemieckim. W 1894 roku w Poznaniu powstało Towarzystwo Przyjaciół Wzajemnego Pouczania się i Opieki nad Dziećmi (tzw. Warta), które prowadziło legalną działalność charytatywną, ale także organizowało tajne nauczanie.

Ciekawostka! Wieloletnie polskie zmagania z germanizacją nazwano później "Najdłuższą wojną nowoczesnej Europy".

Na Kaszubach i Warmii również trwała walka o polskość. Florian Ceynowa, nazywany "budzicielem Kaszub", przyczynił się do rozwoju kultury kaszubskiej. Na Warmii ks. Walenty Barczewski i Antoni Wolsleger umacniali wśród miejscowej ludności poczucie przynależności do narodu polskiego.

Autonomia Galicyjska i walka o polskość

W zaborze austriackim sytuacja Polaków była lepsza. W 1848 roku na urząd gubernatora Galicji powołano Wacława Zaleskiego, a kolejnym gubernatorem został Polak, hrabia Agenor Gołuchowski - zwolennik ugody z władzami zaborczymi, który zapoczątkował proces polonizacji administracji, sądownictwa i szkolnictwa.

W 1859 roku język polski został drugim, obok niemieckiego, językiem urzędowym w administracji, a w 1861 roku powołano Sejm Krajowy we Lwowie. Przełomowy był rok 1867, kiedy wprowadzono język polski do szkół elementarnych i średnich, a dwa lata później do administracji, policji i sądownictwa.

Autonomia galicyjska przyniosła Polakom liczne korzyści. W Galicji cesarza reprezentował namiestnik, a najważniejszą instytucją był Sejm Krajowy z siedzibą we Lwowie, który wybierał posłów według cenzusu majątkowego (tzw. kurialnego). Organem wykonawczym był Wydział Krajowy, a nad szkolnictwem czuwała Rada Szkolna Krajowa, ustanowiona w 1867 roku.

Warto zapamiętać! Zabór austriacki stał się ostoją polskości i oddziaływał na pozostałe zabory, umożliwiając rozwój polskiej kultury i edukacji.

Na Kaszubach działał Florian Ceynowa, który przyczynił się do budzenia się słowiańskiego ducha na ziemi kaszubskiej. Jako lekarz zajmował się także działaniem społecznym, badaniem folkloru, a także tworzył pisownię kaszubską i pierwsze utwory literackie w tym języku. Hieronim Derdowski, należący do najwybitniejszych literatów kaszubskich, również działał na rzecz odradzania się kultury kaszubskiej.

Gospodarka i społeczeństwo ziem polskich - praca organiczna

Praca organiczna opierała się na założeniu, że naród przypomina żywy organizm - aby cały "organizm" działał prawidłowo, należy zadbać o poszczególne "narządy". Każda warstwa społeczna powinna równomiernie się rozwijać.

Najwybitniejsi działacze pracy organicznej w zaborze pruskim to gen. Dezydery Chłapowski, Karol Marcinkowski, Hipolit Cegielski, Gustaw Potworowski i ks. Piotr Wawrzyniak. Karol Marcinkowski był inicjatorem budowy poznańskiego Bazaru (otwarty w 1841 roku) - gmachu będącego siedzibą instytucji gospodarczych, który pełnił także funkcję ośrodka polskiego życia społecznego. Hipolit Cegielski założył fabrykę maszyn i narzędzi rolniczych w Poznaniu.

W zaborze austriackim wyróżnił się Franciszek Stefczyk, organizator spółdzielni i kas rolniczych. W 1872 roku powstało Towarzystwo Oświaty Ludowej w Poznaniu, a następnie Towarzystwo Czytelni Ludowych, realizujące ideę pracy u podstaw, której celem była edukacja i rozwijanie świadomości narodowej chłopstwa.

Czy wiesz, że? Spółdzielnie, czyli organizacje zrzeszające drobnych producentów i pracowników, odegrały kluczową rolę w rozwoju gospodarczym ziem polskich pod zaborami.

Najlepsze warunki dla rozwoju rolnictwa panowały w zaborze pruskim (Wielkopolska i Pomorze Gdańskie), gdzie nie było już śladów pańszczyzny. W zaborze rosyjskim dopiero w drugiej połowie XIX wieku weszła w życie reforma uwłaszczeniowa. Najgorzej sytuacja wyglądała w zaborze austriackim, gdzie galicyjska wieś była najbiedniejsza, najbardziej przeludniona i rozdrobniona w całej monarchii austro-węgierskiej.

Rozwój przemysłu i przemiany społeczne

Królestwo Polskie było najszybciej rozwijającym się obszarem spośród wszystkich ziem polskich. Przyczyniło się do tego zniesienie granicy celnej między Kongresówką a Rosją w 1851 roku. Najprężniej rozwijał się Okręg Łódzki, który w krótkim czasie stał się jednym z większych centrów przemysłu włókienniczego w Europie. Ważnymi ośrodkami były także Warszawski Okręg Przemysłowy oraz Zagłębie Dąbrowskie.

Na ziemiach zabranych panowała najgorsza sytuacja gospodarcza - obszary te były pozbawione złóż naturalnych. Z kolei Górny Śląsk posiadał liczne kopalnie węgla kamiennego, huty, koksownie i zakłady maszynowe. Na Pomorzu, w Gdańsku i Elblągu, znajdowały się zakłady przemysłu stoczniowego, maszynowego i tytoniowego. W Wielkopolsce dominowało rolnictwo, a rozwijał się przemysł przetwórczo-spożywczy, drzewny i meblarski.

W 1853 roku Ignacy Łukasiewicz wynalazł lampę naftową, co przyczyniło się do rozwoju przemysłu naftowego w Galicji.

Struktura społeczna ziem polskich w XIX wieku obejmowała arystokrację i ziemiaństwo (dawna szlachta), mieszczaństwo (burżuazja i drobnomieszczaństwo), chłopów oraz inteligencję. W tym okresie nastąpił również proces asymilacji Żydów.

To ważne! Litwacy to Żydzi uciekający na ziemie polskie w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku przed pogromami organizowanymi przez rosyjskich nacjonalistów. Mieszkali oni w osobnych dzielnicach dużych miast (gettach) lub w miasteczkach (sztetlach), posługując się językiem jidysz.

Syjoniści sprzeciwiali się asymilacji, uważając, że są odrębnym narodem, który powinien dbać o swoją kulturę i religię oraz dążyć do utworzenia własnego państwa w Palestynie.

Nowe nurty polityczne - ruch socjalistyczny

Na ziemiach polskich pod koniec XIX wieku rozwinęły się nowe nurty polityczne, w tym ruch socjalistyczny. W 1882 roku w Warszawie powstała Międzynarodowa Socjalno-Rewolucyjna Partia Proletariat (tzw. Wielki Proletariat lub I Proletariat), której założycielem i liderem był Ludwik Waryński. Program partii odwoływał się do poglądów Karola Marksa i dążył do rewolucji przeprowadzonej przez polskich i rosyjskich robotników.

W 1888 roku powstał II Proletariat, którego liderem był Ludwik Kulczycki. W 1892 roku w Paryżu powołano Polską Partię Socjalistyczną (PPS), której program opracował Bolesław Limanowski. W ruchu socjalistycznym wyłoniły się dwa główne nurty:

1. Nurt niepodległościowy, socjaldemokratyczny (PPS) - za najważniejszy cel uznawał uzyskanie niepodległości Polski jako republiki demokratycznej z parlamentem jako najważniejszym organem władzy. Do czołowych działaczy należeli Józef Piłsudski, Aleksander Sulkiewicz, Aleksander Malinowski i Stanisław Wojciechowski.

2. Nurt internacjonalistyczny, komunistyczny $Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy - SDKPiL$ - dążył do obalenia caratu w wyniku rewolucji proletariackiej i powstania republiki demokratycznej tworzonej wspólnie z Rosją. Na czele stali Rosa Luksemburg i Julian Marchlewski.

Czy wiesz, że? W 1894 roku PPS zaczęła wydawać własną gazetę pt. "Robotnik", która była ważnym narzędziem propagowania idei socjalistycznych i niepodległościowych.

W Galicji działała Polska Partia Socjalno-Demokratyczna Galicji i Śląska Cieszyńskiego (powstała w 1897 roku), którą kierował Ignacy Daszyński. W zaborze pruskim istniała Polska Partia Socjalistyczna Zaboru Pruskiego, której działalność ograniczała się do Górnego Śląska. W 1897 roku w Wilnie żydowscy działacze socjalistyczni powołali Powszechny Żydowski Związek Robotniczy (Bund).

Kształtowanie się ruchu narodowego i ludowego

Równolegle z ruchem socjalistycznym rozwijał się ruch narodowy. W 1889 roku w Szwajcarii Zygmunt Miłkowski utworzył Ligę Polską - tajną organizację narodową, której celem było zjednoczenie wszystkich warstw polskiego społeczeństwa i wzmacnianie w nich poczucia polskości. Członkowie odrzucali powstania, konspirację i ideę pracy organicznej.

W 1893 roku powstała tajna Liga Narodowa pod przewodnictwem Romana Dmowskiego. Jej celem była obrona interesów polskiego społeczeństwa z pozycji nacjonalizmu, a nacisk kładziono na rozwój stowarzyszeń oświatowych na wsiach. W 1897 roku w Królestwie Polskim utworzono pierwszą nacjonalistyczną partię - Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne.

Polski ruch nacjonalistyczny nazywano także Narodową Demokracją (endecją). Dla narodowców najważniejszą wartością był naród, a celami - zachowanie jego tożsamości i odzyskanie niepodległości. Odrzucali powstanie zbrojne, propagując solidaryzm narodowy - ponadzaborowe wspieranie się Polaków ze wszystkich warstw społecznych.

Najpóźniej, bo dopiero pod koniec XIX wieku, ukształtował się ruch ludowy (chłopski) w zaborze austriackim. Jako pierwszy kwestię chłopską podjął w 1875 roku ks. Stanisław Stojalowski, który zachęcał i apelował do władz o rozwiązania prawne na rzecz środowiska wiejskiego.

Warto wiedzieć! 28 lipca 1896 roku utworzono pierwszą polską chłopską partię - Stronnictwo Ludowe (SL), której pierwszym prezesem został Karol Lewakowski. W 1903 roku SL przekształciło się w Polskie Stronnictwo Ludowe (PSL).

Celem partii było m.in. obniżenie podatków, wsparcie chłopskiej spółdzielczości, powołanie instytucji kredytujących wsi, rozwój infrastruktury drogowej i zwiększenie udziału chłopstwa w życiu politycznym.

Rewolucja 1905 roku na ziemiach polskich

22 stycznia 1905 roku przed pałacem zimowym w Petersburgu odbywała się pokojowa manifestacja, podczas której przedstawiciele ludności chcieli przekazać carowi petycję domagającą się powołania parlamentu i amnestii dla więźniów. Przeciwko protestującym wysłano wojsko, które użyło broni palnej, zabijając około tysiąca osób. Dzień ten przeszedł do historii jako Krwawa Niedziela.

Rewolucja szybko objęła ziemie polskie. W styczniu 1905 roku wybuchło powstanie robotnicze w Łodzi, któremu przewodziło PSL i SDKPiL. Mimo wprowadzenia w listopadzie stanu wojennego, wystąpienia robotników trwały do 1907 roku.

W 1904 roku powstała Organizacja Bojowa PPS, którą od 1905 roku kierował Józef Piłsudski. Jej członkowie dokonywali zamachów na policjantów, urzędników i prowokatorów oraz przeprowadzali napady rabunkowe, aby zdobyć fundusze na działalność partii.

Rewolucja 1905 roku przyniosła pewne ustępstwa ze strony władz carskich:

• Ogłoszenie Ukazu tolerancyjnego, kończącego prawną dyskryminację Kościoła rzymskokatolickiego i greckokatolickiego
• Umożliwienie zakładania legalnych organizacji kulturalnych, naukowych i społecznych
• Zgodę na tworzenie szkół prywatnych z polskim językiem wykładowym
• Częściową polonizację Uniwersytetu Warszawskiego
• Wprowadzenie języka polskiego jako drugiego języka urzędowego

Ważna konsekwencja! W wyniku rewolucji doszło do rozłamu w Polskiej Partii Socjalistycznej. W 1906 roku PPS podzieliła się na PPS-Lewicę ("młodych") oraz PPS-Frakcję Rewolucyjną ("starych") skupionych wokół Józefa Piłsudskiego, stawiających na walkę o niepodległość Polski.

W latach 1905-1908 na ziemiach polskich miała miejsce fala strajków szkolnych. Uczniowie i studenci domagali się nauczania w języku polskim, powszechnego i bezpłatnego dostępu do edukacji, zaprzestania dyskryminacji uczniów ze względów religijnych oraz prawa kobiet do studiowania.