Ekspansja napoleońskiej Francji i konflikt z Wielką Brytanią

Głównym przeciwnikiem Napoleona była Wielka Brytania, która chciała powstrzymać rozprzestrzenianie się idei rewolucji w Europie i francuską dominację. Brytyjczycy wykorzystywali swoje położenie geograficzne i potężną flotę jako przewagę.

W 1803 roku zerwano pokój w Amiens, co rozpoczęło nowy 12-letni okres walk. Rok później Napoleon planował inwazję na Wielką Brytanię, gromadząc nad kanałem La Manche 200-tysięczną Wielką Armię. Zawarł też sojusz z Hiszpanią przeciwko brytyjskiej dominacji.

Decydująca bitwa morska pod Trafalgarem (październik 1805) zakończyła się jednak druzgocącą porażką floty francusko-hiszpańskiej, którą pokonała eskadra dowodzona przez admirała Nelsona. To przekreśliło plany inwazji na Wyspy Brytyjskie.

💡 Warto zapamiętać: Napoleon był niepokonany w bitwach lądowych, ale nigdy nie zdołał pokonać Brytyjczyków na morzu, co uniemożliwiło mu pełną dominację w Europie.

Tymczasem utworzono III koalicję antyfrancuską (sierpień 1805), w której uczestniczyły Wielka Brytania, Rosja, Austria, Królestwo Neapolu i Szwecja. Napoleon szybko przerzucił swoje wojska z wybrzeża do Niemiec. Po zwycięstwie pod Ulm i zdobyciu Wiednia, 2 grudnia 1805 rozegrała się słynna bitwa trzech cesarzy pod Austerlitz, gdzie Napoleon odniósł spektakularne zwycięstwo.

Skutkiem tych wydarzeń był pokój w Preszburgu - Austria opuściła koalicję i straciła posiadłości nadadriatyckie, a Franciszek II zrezygnował z tytułu cesarza rzymskiego. W 1806 roku upadła licząca 900 lat Rzesza Niemiecka, a na jej miejsce powstał zależny od Napoleona Związek Reński, gdzie wprowadzono francuskie reformy i Kodeks Napoleona.

Wojna z Prusami i Rosją oraz blokada kontynentalna

Wielka Brytania niestrudzenie dążyła do utworzenia kolejnej koalicji przeciwko Napoleonowi. Latem 1806 roku powstała IV koalicja antyfrancuska z inicjatywy Wielkiej Brytanii i Prus, do których dołączyły Rosja i Szwecja. Prusy, niezadowolone z utraty wpływów w państwach niemieckich, wystosowały ultimatum żądające wycofania wojsk francuskich.

Napoleon odpowiedział błyskawiczną ofensywą. 15 października 1806 roku w bitwach pod Jeną i Auerstedt rozbił armię pruską, zdobywając Berlin. Klęska była druzgocąca – 60 tysięcy żołnierzy pruskich poległo, a 140 tysięcy trafiło do niewoli. Napoleon wkroczył do Wielkopolski, obiecując Polakom własne państwo w zamian za powstanie przeciwko Prusom.

💡 Ciekawostka: Kiedy tradycyjne metody walki z Wielką Brytanią zawiodły, Napoleon spróbował ją pokonać ekonomicznie poprzez blokadę kontynentalną – ale to właśnie francuska gospodarka ucierpiała najbardziej.

W listopadzie 1806 roku cesarz ogłosił blokadę kontynentalną Wielkiej Brytanii. Wszystkie państwa podporządkowane Francji miały zaprzestać handlu z Brytyjczykami, co miało doprowadzić do gospodarczego załamania wyspiarskiego królestwa. W praktyce wiele państw nie stosowało się do blokady, która bardziej zaszkodziła samej Francji.

Po nierozstrzygniętej bitwie pod Iławą Pruską (luty 1807) i zwycięstwie Francji pod Frydlandem (czerwiec 1807), Napoleon wymusił pokój. W Tylży zawarto dwa traktaty: francusko-rosyjski i francusko-pruski. Prusy straciły połowę terytorium, w tym Westfalię i ziemie polskie II i III zaboru. Powstało Księstwo Warszawskie – Napoleon świadomie nie użył nazwy "polskie", by nie zrażać Rosji, której oddał pruski okręg białostocki.

Wojna w Hiszpanii i powstanie ludowe

Napoleon, chcąc uszczelnić blokadę kontynentalną, skierował wojska francusko-hiszpańskie do Portugalii w 1807 roku. Wykorzystał też dynastyczny konflikt w Hiszpanii między królem Karolem IV a jego synem Ferdynandem VII.

Po wymuszeniu abdykacji obu Burbonów, w 1808 roku Napoleon osadził na tronie hiszpańskim swojego brata Józefa. Nowy władca wprowadził reformy na wzór francuski – zniósł system feudalny i przywileje stanowe oraz ogłosił konstytucję.

Te zmiany wywołały gwałtowny sprzeciw konserwatywnego i katolickiego społeczeństwa hiszpańskiego. W imieniu Ferdynanda VII wybuchło powstanie ludowe kierowane przez duchowieństwo i szlachtę, a finansowane przez Wielką Brytanię. Powstańcy ogłosili "świętą wojnę" przeciwko Francuzom, atakując ich posterunki i patrole.

💡 Warto wiedzieć: Wojna w Hiszpanii była pierwszym przykładem nowoczesnej wojny partyzanckiej, której nie mogła wygrać nawet najpotężniejsza armia tamtych czasów – stała się "hiszpańską raną" Napoleona.

Lokalne rady wojenne zwane juntami koordynowały walkę z najeźdźcą. Podobne powstanie wybuchło w Portugalii, skąd wojska brytyjskie wyparły Francuzów. Jesienią 1808 roku Józef Bonaparte został wypędzony z Madrytu.

Napoleon osobiście wyruszył do Hiszpanii, by stłumić powstanie. Podczas kampanii, w słynnej bitwie pod Somosierrą w 1809 roku, szczególnie wyróżniły się polskie oddziały, które pomogły Francuzom zwyciężyć w tym starciu. Mimo to, wojna partyzancka w Hiszpanii trwała nadal, angażując znaczne siły francuskie.