Edukacja Obywatelska

Edukacja obywatelska to przedmiot, który przygotowuje Cię do świadomego uczestnictwa w życiu społecznym i publicznym. Podczas nauki poznasz zasady funkcjonowania społeczeństwa, państwa i instytucji, które wpływają na Twoje życie.

Przedmiot ten pomoże Ci zrozumieć, jak aktywnie angażować się w życie społeczne, rozpoznawać swoje prawa i wypełniać obowiązki obywatelskie. Dzięki temu będziesz lepiej przygotowany do podejmowania odpowiedzialnych decyzji w dorosłym życiu.

Na kolejnych lekcjach poznasz zagadnienia dotyczące patriotyzmu, grup społecznych, wspólnot, relacji międzyludzkich oraz zasad funkcjonowania samorządu - zarówno szkolnego jak i terytorialnego.

Warto wiedzieć: Edukacja obywatelska to nie tylko teoria - to praktyczna wiedza, która przyda Ci się w codziennym życiu, podczas wyborów, czy w kontaktach z instytucjami publicznymi.

Ja i Społeczeństwo

Patriotyzm

Patriotyzm to postawa wyrażająca szacunek, miłość i przywiązanie do ojczyzny oraz więź z rodakami. Nie jest to tylko deklaracja słowna, ale przejawia się także w konkretnych działaniach. Przykładem może być zarówno walka o wolność kraju podczas wojny, jak i wyrażanie dumy z bycia Polakiem.

Patriota to osoba, która nie zamyka się tylko na własne sprawy, ale interesuje się życiem publicznym w kraju, analizuje je krytycznie i szanuje odmienne opinie. Patriotyzm przejawia się na wiele sposobów - od pomocy współobywatelom w sytuacjach zagrożenia, przez kultywowanie tradycji, po zwykłe przestrzeganie prawa czy rzetelne wypełnianie obowiązków w szkole i pracy.

Współczesne rozumienie patriotyzmu różni się nieco od historycznego. Dawniej koncentrowano się głównie na walce o niepodległość, krzewieniu polskiego dziedzictwa i dumie z ojczyzny. Dziś patriotyzm to także dbanie o środowisko, wspieranie lokalnej przedsiębiorczości, udział w wyborach czy zaangażowanie w działania na rzecz wspólnoty.

Ciekawostka: Patrioci nie rodzą się sami z siebie - kształtują ich szkoła, rodzina i wydarzenia jednoczące społeczeństwo, jak protesty czy wspólne przeżywanie katastrof narodowych.

Każdy obywatel ma nie tylko prawa, ale i obowiązki wynikające z Konstytucji RP. Należą do nich wierność krajowi, dbanie o dobro wspólne, przestrzeganie prawa, płacenie podatków, obrona ojczyzny i dbałość o środowisko. Pamiętaj, że istnieją różne rodzaje patriotyzmu - gospodarczy (wspieranie polskich produktów), obywatelski (udział w wyborach), czy narodowy (kultywowanie tradycji i historii).

Grupy Społeczne i Wspólnoty

Człowiek jest istotą społeczną - każdy z nas potrzebuje przynależności, wartości i działania we wspólnocie. Grupa społeczna to zbiorowość, w której ludzie funkcjonują razem, tworząc więzi, wspólne cele i działania.

Grupy społeczne mają charakterystyczne cechy: są trwałe (istnieją przez dłuższy czas), mają wewnętrzną strukturę (podział ról i zadań), są nastawione na wspólne cele, liczą minimum 3 osoby, a ich członkowie mają poczucie przynależności i odrębności od innych grup.

Grupy możemy podzielić według różnych kryteriów. Ze względu na liczebność wyróżniamy grupy małe (rodzina, przyjaciele) i duże (naród). Możemy też mówić o grupach ekskluzywnych (trudno do nich dołączyć) i inkluzywnych (otwarty dostęp), pierwotnych (rodzina) i wtórnych (związek zawodowy), formalnych (szkoła) i nieformalnych (klub fanów).

Rodzina to najmniejsza i podstawowa komórka społeczna, która różni się od innych grup trwałością i emocjonalnym charakterem więzi. Relacje rodzinne opierają się na miłości, trosce i odpowiedzialności. Rodzina pełni kilka ważnych funkcji:

• prokreacyjną (wydanie na świat potomstwa)
• socjalizacyjną (wychowanie, nauka norm i wartości)
• opiekuńczą (opieka nad dziećmi i starszymi, wsparcie emocjonalne)
• ekonomiczną (wspólne gospodarowanie środkami)

Pamiętaj! Grupy społeczne zaspokajają nasze podstawowe potrzeby i umożliwiają współpracę, ale mogą też stać się niebezpieczne, gdy wprowadzają nadmierną kontrolę lub izolację od innych.

Nasza tożsamość składa się z dwóch aspektów - społecznego (przynależność do grup) i osobistego (cechy indywidualne). Obie współistnieją - społeczna daje poczucie przynależności, a osobista poczucie indywidualności.

Relacje Grupowe

Każdy z nas potrzebuje przynależności, ale nie oznacza to całkowitego utożsamiania się z grupą. Warto znać zjawiska, które występują w relacjach grupowych, aby lepiej rozumieć własne zachowania.

Konformizm to dostosowanie się do norm i oczekiwań grupy, czasem kosztem własnych przekonań. Ludzie konformizują z różnych powodów - potrzebują akceptacji, mają niskie poczucie własnej wartości lub ulegają presji społecznej. Proces zmiany postawy pod wpływem grupy przechodzi przez trzy fazy: uleganie (powierzchowne podporządkowanie), identyfikację (naśladowanie członków grupy) i internalizację (przyjęcie norm grupowych jako własnych).

Konformizm objawia się podporządkowywaniem regułom, unikaniem ryzyka i konfliktów, brakiem krytycznego myślenia. Widać go w szkole, mediach społecznościowych czy miejscu pracy. Choć może prowadzić do utraty asertywności i indywidualności, pomaga też utrzymać porządek społeczny.

Media i internet mocno wpływają na to, jak postrzegamy siebie i swoje ciało. Pamiętaj, że obrazy, które widzisz, są często wyidealizowane i nie odzwierciedlają rzeczywistości.

Warto wiedzieć: Ludzie naturalnie dzielą świat na "my" i "oni", co może prowadzić do uprzedzeń i dyskryminacji. Dyskryminacja to niesprawiedliwe traktowanie kogoś ze względu na jego przynależność do określonej grupy.

Hejt i mowa nienawiści to obrażliwe, agresywne wypowiedzi w internecie lub przestrzeni publicznej. Mogą prowadzić do wykluczenia, obniżenia samooceny ofiar i eskalacji przemocy. Gdy spotkasz się z hejtem, nie wdawaj się w kłótnie, nie udostępniaj obrażliwych treści, blokuj i zgłaszaj hejterów oraz szukaj wsparcia u dorosłych.

Pamiętaj o istnieniu "piramidy nienawiści" - od złośliwych żartów, przez izolację i dyskryminację, po przemoc fizyczną i ataki. Reaguj już na najniższych poziomach tej piramidy, by zapobiec eskalacji.

Współpraca i Konflikty w Grupie

Współpraca w grupie to dążenie do wspólnych celów, utrzymywanie harmonii i dobrych relacji. Wymaga skutecznej komunikacji i wzajemnego szacunku. Konflikty są naturalną częścią życia grupowego i mogą być zarówno konstruktywne, jak i destrukcyjne.

Każda grupa przechodzi przez charakterystyczne fazy rozwoju:

1. Formowanie - poznawanie się i ustalanie ról
2. Szturmowanie - pojawiają się konflikty i ścieranie poglądów
3. Normowanie - ustalenie zasad i budowanie spójności
4. Działanie - skuteczna współpraca i realizacja celów

Zaufanie społeczne jest kluczowe dla dobrych relacji i efektywnej współpracy. Oznacza wiarę w uczciwość i dobre intencje innych osób. Niestety, w Polsce obserwujemy spadek zaufania społecznego, co wynika ze słabych instytucji, braku przejrzystości, konfliktów politycznych i kryzysów takich jak wojny czy pandemie.

Aby dobrze działać w grupie, warto stawiać na otwartą komunikację, tolerancję, jasne zasady, szukanie kompromisów i respektowanie różnych ról.

Praktyczna rada: Gdy pojawi się konflikt, możesz go rozwiązać na różne sposoby. Najlepsze efekty daje współpraca - wspólne szukanie rozwiązania satysfakcjonującego obie strony.

Istnieją różne metody rozwiązywania konfliktów:

• Negocjacje - rozmowy stron w celu znalezienia rozwiązania
• Mediacja - pomoc bezstronnej osoby trzeciej w osiągnięciu porozumienia
• Arbitraż - rozstrzygnięcie sporu przez niezależnego eksperta

Pamiętaj, że niektóre style reagowania na konflikty są mniej skuteczne: unikanie (ignorowanie problemu), uleganie (rezygnacja z własnych potrzeb) czy rywalizacja (dążenie do wygranej kosztem drugiej strony). Najlepsze efekty dają współpraca i kompromis, gdzie obie strony coś zyskują.

Współczesne Społeczeństwo Polskie

Dobro wspólne to wartości, przekonania i interesy służące całej społeczności. Jego ważnymi elementami są sprawiedliwość, zaufanie, tolerancja, rozpoznawalne normy i umiejętność kompromisu. Ale co tak naprawdę łączy Polaków?

Według badań, Polacy najczęściej postrzegają siebie jako naród gościnny, religijny, zaradny i pracowity. Jesteśmy też buntowniczy, solidarni i życzliwi. Za najważniejsze czynniki łączące Polaków respondenci uznają rodzinę, tradycje i obyczaje oraz język ojczysty. Istotne są także symbole narodowe, historia i pamięć o ważnych postaciach i wydarzeniach.

Większość Polaków (około 71%) deklaruje dumę z bycia Polakiem. Główne powody to sukcesy sportowe, poczucie bezpieczeństwa, aspekty życia codziennego, historia i osiągnięcia kultury. Ważny jest też pozytywny wizerunek Polski za granicą.

Mimo wielu elementów łączących, polskie społeczeństwo jest też podzielone. Wielu Polaków zgadza się z powiedzeniem "Polska podzielona na dwa plemiona" i unika kontaktów z osobami o odmiennych poglądach. Jednocześnie większość (87%) chce zmniejszenia tych podziałów i deklaruje otwartość na inne punkty widzenia.

Uwaga! Fake newsy i teorie spiskowe pogłębiają polaryzację społeczeństwa i mogą prowadzić do niebezpiecznych zachowań. Ludzie wierzą w nie przez ograniczoną wiedzę, brak umiejętności weryfikacji źródeł oraz poszukiwanie prostych wyjaśnień skomplikowanych zjawisk.

Jak sprawdzać informacje w sieci? Korzystaj ze stron fact-checkingowych, sprawdzaj źródła i porównuj różne relacje. Ucz się rozpoznawać fake newsy - zwracaj uwagę na sensacyjne nagłówki, brak podanych źródeł czy manipulowane obrazy i filmy. Zgłaszaj wątpliwe treści do weryfikacji.

Dla konstruktywnej dyskusji warto stosować różne formy debaty: za i przeciw, "akwarium" (grupa dyskutuje, reszta obserwuje) czy debatę oksfordzką (z formalnymi rolami i moderatorem). Ciekawym przykładem budowania dialogu ponad podziałami jest projekt "Spięcie", który łączy przedstawicieli różnych poglądów do pracy nad kontrowersyjnymi tematami.

Szkoła jako Wspólnota

Zasady Funkcjonowania Szkoły

Każda szkoła ma swój statut - to podstawowy dokument określający zasady jej działania, swego rodzaju konstytucja szkoły. Statut musi być zgodny z prawem (ustawami i rozporządzeniami) oraz łatwo dostępny dla wszystkich - najlepiej na stronie internetowej szkoły i w sekretariacie.

Statut określa organizację pracy szkoły, jej organy (dyrektor, rada pedagogiczna, rada rodziców, samorząd uczniowski) i ich kompetencje. Znajdziesz w nim zasady oceniania, prawa i obowiązki uczniów oraz zasady nagradzania i karania. Dokument ten reguluje również tryb składania skarg oraz zasady korzystania z sal, bibliotek i pracowni.

Do Twoich praw jako ucznia należą m.in.: jawność ocen i możliwość ich poprawy, korzystanie z pomieszczeń i urządzeń szkolnych, rozwijanie zainteresowań oraz wpływ na życie szkoły poprzez samorząd uczniowski. Ważne jest też, że szkoła musi chronić prawa wynikające z aktów wyższego rzędu, np. konstytucji.

Pamiętaj! Statut reguluje wiele codziennych spraw szkolnych: zasady oceniania, sytuacje prowadzące do skreślenia z listy uczniów, zasady ubioru czy korzystania z komputerów. Warto go znać!

Masz nie tylko prawa, ale i obowiązki określone w statucie - musisz się uczyć i przestrzegać ustalonych zasad. Jeśli Twoje prawa są łamane, zgłoś to wychowawcy, dyrektorowi lub nawet kuratorium. W szkole może działać też rzecznik praw ucznia, który pomoże Ci w trudnych sytuacjach.

Procedura w przypadku naruszenia praw ucznia jest zwykle następująca: najpierw zgłaszasz sprawę wychowawcy, innemu nauczycielowi, pedagogowi lub dyrektorowi. Jeśli to nie pomoże, możesz złożyć skargę do kuratorium oświaty lub organu prowadzącego szkołę.

Społeczność Szkolna

Szkoła to nie tylko budynek, ale przede wszystkim społeczność składająca się z uczniów, nauczycieli, pracowników i rodziców. W tej społeczności istnieją różne rodzaje więzi - obiektywne (formalne zasady, struktury, obowiązki) oraz subiektywne (poczucie przynależności, relacje międzyludzkie, emocje).

Na Twoje poczucie przynależności do szkoły wpływa wiele czynników: zaufanie do nauczycieli i otrzymywane wsparcie, łatwość nawiązywania znajomości, bycie lubianym i akceptowanym przez innych. Ważne jest też nastawienie na współpracę i wspólne rozwiązywanie problemów oraz to, czy potrzeby uczniów są dostrzegane, a ich głos ma znaczenie.

Niestety, badania PISA z 2022 roku pokazują, że poczucie przynależności uczniów w Polsce jest na dość niskim poziomie - wielu z nas czuje się obco lub osamotniono w szkolnych murach.

Ciekawostka: Istnieje wiele sposobów poznawania potrzeb i problemów społeczności szkolnej. Można przeprowadzić ankietę (szybka, ale powierzchowna), wywiad (szczegółowy, ale czasochłonny) lub stworzyć mapę przestrzeni szkolnej $wskazuje miejsca kojarzące się pozytywnie/negatywnie$.

Ciekawą metodą badawczą jest spacer badawczy, podczas którego zbiera się obserwacje i pomysły uczniów bezpośrednio w terenie. Innym narzędziem jest mapa szkoły - metoda badająca problemy związane z przestrzenią szkolną, pokazująca gdzie uczniowie czują się dobrze, a gdzie źle.

W rozwiązywaniu konfliktów szkolnych pomocna może być mediacja - metoda polegająca na rozwiązywaniu sporów za pomocą przeszkolonego mediatora. Pomaga ona obniżyć napięcie i znaleźć porozumienie akceptowalne dla obu stron.

Ciekawym narzędziem zwiększającym wpływ uczniów na szkołę jest budżet uczniowski (podobny do budżetu obywatelskiego) - umożliwia on realizację projektów uczniowskich, które są zgłaszane, weryfikowane i wybierane w głosowaniu.

Samorząd Uczniowski

Samorząd uczniowski tworzą wszyscy uczniowie danej szkoły. Jest to więc organizacja, do której należysz automatycznie od pierwszego dnia w szkole. Samorząd wybiera swoje organy, spośród których najważniejsze to rada (szersza reprezentacja uczniów) i zarząd (kilka osób z przewodniczącym na czele).

Idea samorządności uczniowskiej opiera się na dwóch założeniach. Po pierwsze, osoby należące do danej społeczności powinny o niej współdecydować, ponieważ często mają najlepszą wiedzę o tym, czego potrzebują jej członkowie. Po drugie, współdecydowanie przez młodych ludzi o swoim otoczeniu szkolnym pełni funkcje wychowawcze i edukacyjne - uczy odpowiedzialności i współpracy.

Samorząd uczniowski może zajmować się każdą sprawą dotyczącą społeczności szkolnej. Może zgłaszać propozycje działań lub zmian, jednak ich realizacja zwykle wymaga zgody dyrektora lub rady pedagogicznej.

Warto wiedzieć: Istnieją różne poziomy włączania uczniów w decyzje szkolne - od informowania (najniższy poziom), przez konsultowanie i współdecydowanie, aż po samodzielne decydowanie (najwyższy poziom).

Poziomy włączenia uczniów w decyzje szkolne:

• Informowanie - rzetelne i przystępne przekazywanie informacji o sprawach ważnych dla uczniów
• Konsultowanie - zbieranie opinii o decyzjach dotyczących całej społeczności (rekomendacje nie muszą być wprowadzone)
• Współdecydowanie - głos uczniów i nauczycieli jest równie ważny, a wspólne rozstrzygnięcia są wiążące
• Decydowanie - uczniowie rozstrzygają wybrane kwestie samodzielnie, bez ingerencji nauczycieli i dyrekcji

Poza samorządem uczniowskim w szkole może działać też samorząd klasowy (reprezentacja wszystkich uczniów danej klasy) oraz rada szkoły - wspólny organ nauczycieli, rodziców i uczniów, który uchwala statut, opiniuje plany i pomaga w różnych sprawach szkolnych.

Samorząd Terytorialny

Społeczność Lokalna

Społeczność lokalna to zbiorowość ludzi zamieszkujących określone, najczęściej niewielkie terytorium. Jej członków łączą więzi społeczne wynikające z częstych kontaktów sąsiedzkich, współzależności ekonomicznych oraz wspólnych potrzeb i interesów.

Tożsamość lokalna to poczucie przynależności do danej społeczności. Ważnym elementem jej kształtowania jest dziedzictwo, które obejmuje elementy przeszłości uznawane przez społeczność jako wartościowe. Dziedzictwo może być materialne (zabytki, dzieła sztuki), niematerialne (muzyka, wierzenia, legendy) lub naturalne (flora, fauna, krajobrazy).

Patriotyzm lokalny wyraża szczególny związek jednostki z jej społecznością lokalną oraz pragnienie podtrzymania tej więzi. To właśnie dzięki niemu ludzie angażują się w sprawy swojej "małej ojczyzny".

Struktura i Zadania Samorządu Terytorialnego

Samorządność to cecha grup, dzięki której mogą one autonomicznie kierować swoją działalnością, bez konieczności konsultowania decyzji z władzami wyższego szczebla. Polski samorząd terytorialny opiera się na zasadzie pomocniczości - organy z każdego szczebla władzy powinny wykonywać tylko te zadania, których nie można skutecznie realizować na szczeblu niższym.

To ważne! W Polsce mamy trzy szczeble samorządu terytorialnego: gminę, powiat i województwo. Każdy ma swoje organy i zadania dopasowane do skali działania.

Gmina to podstawowa jednostka samorządu, której głównym zadaniem jest zaspokajanie podstawowych potrzeb społeczności lokalnej. Jej organami są rada gminy (organ stanowiący) oraz wójt, burmistrz lub prezydent miasta (organ wykonawczy).

Powiat realizuje zadania o charakterze ponadgminnym, także służące zaspokojeniu potrzeb społeczności lokalnej. Jego organami są rada powiatu (stanowi) i zarząd powiatu (wykonuje).

Województwo zajmuje się zadaniami o charakterze regionalnym i przyczynia się do rozwoju społeczno-gospodarczego całego regionu. Organami są sejmik województwa (stanowi) i zarząd województwa (wykonuje).

Dzięki takiej strukturze samorządy mogą skutecznie zarządzać sprawami publicznymi na różnych poziomach, zgodnie z potrzebami mieszkańców.