Nowa Polska po wojnie

II wojna światowa przyniosła Polsce dramatyczne straty – zginęło około 6 milionów obywateli, w tym 3 miliony Żydów. Kraj był zniszczony, a jego terytorium zmniejszyło się o 20% w porównaniu do 1939 roku.

Największe zmiany dotknęły ludność Polski. Z Ziem Odzyskanych wysiedlono 3 miliony Niemców do Niemiec, a około 550 tysięcy Ukraińców, Białorusinów i Litwinów przeniesiono do ZSRS. W drugą stronę – z Kresów Wschodnich na Ziemie Odzyskane przeprowadziło się 1,5 miliona Polaków.

Te masowe przesiedlenia były efektem dążeń Stalina i polskich komunistów do stworzenia jednolitego narodowościowo państwa. W 1945 roku Polska liczyła zaledwie 24 miliony mieszkańców.

Pamiętaj: Ziemie Odzyskane to tereny przyłączone do Polski po wojnie – Śląsk, Pomorze z Gdańskiem oraz Warmia i Mazury.

Referendum ludowe 1946

Komuniści obawiali się przegranej w demokratycznych wyborach, więc najpierw zorganizowali referendum ludowe 30 czerwca 1946 roku. Zadali Polakom trzy pytania o likwidację senatu, reformy społeczno-gospodarcze i uznanie granic na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej.

Propaganda komunistyczna wzywała do głosowania "3x TAK", ale wyniki zostały kompletnie sfałszowane. Oficjalnie 68% głosujących miało odpowiedzieć "3x tak", jednak rzeczywistość była zupełnie inna – większość Polaków głosowała przeciwko komunistom.

Przeciwko fałszowaniu protestował Stanisław Mikołajczyk, lider PSL i były premier rządu na uchodźstwie, oraz ambasadorzy USA i Wielkiej Brytanii. Władze komunistyczne zignorowały jednak wszystkie protesty.

Ciekawostka: To było pierwsze tak wielkie fałszerstwo wyborcze w powojennej Polsce – niestety nie ostatnie.

Podziemie antykomunistyczne

Większość Polaków pogodziła się z nową rzeczywistością, ale część pozostała w konspiracji jako podziemie niepodległościowe. Największą organizacją było Zrzeszenie "Wolność i Niezawisłość" (WiN), które unikało działań zbrojnych i skupiało się na wywiadzie i propagandzie.

Niektórzy dowódcy jednak walczyli zbrojnie z komunistami: major Zygmunt Szendzielarz "Łupaszka", major Hieronim Dekutowski "Zapora" czy porucznik Franciszek Jaskulski "Zagończyk". W 1948 roku zamordowano nawet bohatera II wojny światowej, rotmistrza Witolda Pileckiego.

Rozbijaniem podziemia zajmowało się Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego z około 70 tysiącami funkcjonariuszy UB i siecią tajnych współpracowników. Używali brutalnych metod – więzienia, wysokie wyroki, w tym liczne kary śmierci.

Pamiętaj: Żołnierzy podziemia nazywamy dziś "żołnierzami wyklętymi" lub "niezłomnymi" – ostatni z nich, Józef Franczak "Laluś", zginął dopiero w 1963 roku.

Zmiany granic i postawy społeczeństwa

Po wojnie granice Polski uległy drastycznym zmianom. Na zachodzie i północy przyłączono Śląsk, Pomorze z Gdańskiem oraz Warmię i Mazury (Ziemie Odzyskane). Na wschodzie Polska utraciła całe Kresy Wschodnie – Wileńszczyznę, Polesie i Wołyń z głównymi miastami jak Wilno czy Lwów.

Polskie społeczeństwo podzieliło się na trzy grupy. Legalna opozycja pod przywództwem Stanisława Mikołajczyka i PSL liczyła na zwycięstwo w wyborach parlamentarnych i odzyskanie suwerenności kraju.

Część ludzi popierała komunistów za reformy społeczne – bezpłatne szkolnictwo, opiekę medyczną, likwidację bezrobocia. Rosła siła Polskiej Partii Robotniczej z Władysławem Gomułką na czele. Najmniejsza grupa prowadziła zbrojną walkę z komunistami, licząc na pomoc Zachodu.

Ważne: Większość społeczeństwa stawiała na legalną opozycję, wierząc w możliwość demokratycznych zmian.

Akcja "Wisła" i przemiany gospodarcze

Ukraińska Powstańcza Armia (UPA) po wojnie kontynuowała walkę na południowo-wschodnich terenach Polski, atakując posterunki i powstrzymując wysiedlenia Ukraińców do ZSRS. W odpowiedzi władze przeprowadziły w 1947 roku akcję "Wisła" – masowe wysiedlenie ludności ukraińskiej na ziemie odzyskane i do ZSRS.

Komuniści wprowadzali też radykalne przemiany gospodarcze. Już w 1944 roku ogłoszono reformę rolną – ziemianom posiadającym ponad 50 hektarów odebrano ziemię i podzielono ją między biednych chłopów. To miało zapewnić poparcie w wyborach.

Od stycznia 1946 roku trwał proces nacjonalizacji przemysłu – przedsiębiorstwa przechodziły na własność państwa. Następnie komuniści przejęli handel, likwidując prywatne sklepy pod pozorem "walki ze spekulacją cenami".

Pamiętaj: Reformy gospodarcze miały dwa cele – zdobyć poparcie ludności i zniszczyć niepożądane klasy społeczne, jak ziemiaństwo.

Sfałszowane wybory 1947

Władze komunistyczne systematycznie przygotowywały się do wyborów parlamentarnych. Rozbudowały aparat terroru, uwięziły dziesiątki tysięcy działaczy PSL, wprowadzily cenzurę i prowadziły propagandę przeciwko Mikołajczykowi.

Wybory 19 stycznia 1947 roku zostały kompletnie sfałszowane, a Mikołajczyka zmuszono do ucieczki z kraju. Sejm wybrał na prezydenta Bolesława Bieruta, formalnie bezpartyjnego, a w rzeczywistości członka PPR i sowieckiego agenta.

19 lutego 1947 roku sejm uchwalił "małą konstytucję", która określała ustrój jako "demokrację ludową". To był koniec marzeń o demokratycznej Polsce.

Historia Danuty Siedzikówny "Inki" pokazuje brutalność systemu. Ta młoda sanitariuszka AK została aresztowana, torturowana i rozstrzelana w 1946 roku w wieku 18 lat. Jej grób odnaleziono dopiero w 2014 roku.

Pamiętaj: Rok 1947 to koniec legalnej opozycji w Polsce – komuniści przejęli pełną kontrolę nad krajem.