PRL chyli się ku upadkowi

Stan wojenny nie rozwiązał problemów Polski. Mimo zakończenia jego formalnego obowiązywania, nastroje społeczne pozostawały napięte, a kryzys gospodarczy pogłębiał się z każdym rokiem. Wielu Polaków, nie widząc perspektyw, decydowało się na emigrację.

Sytuacja dramatycznie się pogorszyła, gdy do władzy w ZSRS doszedł Michaił Gorbaczow. Władze PRL stanęły przed koniecznością przeprowadzenia radykalnych reform gospodarczych i pozyskania kredytów z Zachodu, co utrudniały represje wobec opozycji. NSZZ "Solidarność" pozostawała zdelegalizowana, a w jej miejsce powstały kontrolowane przez władze związki zawodowe, w tym OPZZ pod przewodnictwem Alfreda Miodowicza.

W 1987 roku rząd premiera Zbigniewa Messnera ogłosił "drugi etap" reformy gospodarczej, która w praktyce oznaczała kolejną podwyżkę cen. Aby załagodzić niepokoje społeczne, zorganizowano referendum, które zakończyło się spektakularną porażką władz - nie udało się przekroczyć progu 50% głosów na "TAK". Mimo to w 1988 r. i tak wprowadzono drastyczne podwyżki cen żywności (o 40%) i paliw (o 60%).

Warto wiedzieć! Referendum z 1987 r. było pierwszym od lat 40. głosowaniem, w którym władze PRL poniosły widoczną porażkę, co pokazało słabnącą pozycję partii komunistycznej w społeczeństwie.

Lutowa podwyżka cen wywołała falę strajków w kwietniu i maju 1988 r. Protestujący, głównie młodzi ludzie wychowani w kulcie "Solidarności", domagali się przywrócenia związku i wolności. Choć pierwsze strajki zostały stłumione, protesty wybuchły ponownie w sierpniu, zmuszając władze do podjęcia rozmów z opozycją przy pośrednictwie Kościoła. Lech Wałęsa zgodził się na formułę Okrągłego Stołu i apelował o zakończenie strajków, co pozwoliło władzom odetchnąć i na pewien czas odwlec negocjacje.

Obrady Okrągłego Stołu i wybory czerwcowe

Obrady Okrągłego Stołu rozpoczęły się w lutym 1989 r. w Warszawie. Stronę rządową reprezentował gen. Czesław Kiszczak, a opozycyjną - Lech Wałęsa. Po dwóch miesiącach intensywnych negocjacji podpisano przełomowe porozumienie, które wprowadziło fundamentalne zmiany w systemie politycznym: zalegalizowano NSZZ "Solidarność" oraz NSZZ RI "Solidarność", przywrócono urząd prezydenta i drugą izbę parlamentu (Senat).

Porozumienie umożliwiło także opozycji dostęp do mediów. Reaktywowano "Tygodnik Solidarność" z Tadeuszem Mazowieckim jako redaktorem naczelnym, a Komitet Obywatelski uzyskał prawo do wydawania własnego dziennika. Tak narodziła się "Gazeta Wyborcza" pod kierownictwem Adama Michnika, której pierwszy numer ukazał się 8 maja 1989 r. z hasłem "Nie ma wolności bez Solidarności".

Ciekawostka! Nie wszyscy działacze opozycji popierali porozumienia Okrągłego Stołu. Wśród przeciwników znaleźli się m.in. Bogdan Borusewicz, Andrzej Gwiazda, Anna Walentynowicz i Kornel Morawiecki, którzy nie ufali przywódcom partyjnym.

4 czerwca 1989 r. odbyły się częściowo wolne wybory parlamentarne, które miały być dla PZPR jedynie formalnym potwierdzeniem ich dominującej pozycji. Rzeczywistość okazała się zupełnie inna - kandydaci partii rządzącej ponieśli druzgoczącą klęskę, a "Solidarność" zdobyła wszystkie możliwe do uzyskania miejsca w Sejmie (35% mandatów) oraz 99 na 100 miejsc w Senacie.

Mimo tego sukcesu opozycji, zgodnie z ustaleniami Okrągłego Stołu, nowy parlament wybrał 19 lipca 1989 r. gen. Wojciecha Jaruzelskiego na prezydenta PRL. Wybór ten wzbudził liczne kontrowersje i protesty, a Jaruzelski uzyskał wymaganą większość zaledwie jednym głosem, dzięki nieobecności części parlamentarzystów OKP oraz jednemu głosowi "za" oddanemu przez senatora opozycji.

Narodziny III Rzeczypospolitej

Po wyborczej porażce komunistów sytuacja polityczna w Polsce szybko ulegała zmianie. Początkowo opozycja nie zamierzała przejmować władzy, a prezydent Jaruzelski desygnował gen. Czesława Kiszczaka na premiera. Kiedy jednak ten nie zdołał sformować rządu, opozycja postanowiła działać wspólnie z dotychczasowymi ugrupowaniami satelickimi PZPR.

W efekcie tych działań premierem został Tadeusz Mazowiecki - pierwszy niekomunistyczny szef rządu od lat 40. Swoją pierwszą oficjalną wizytę złożył w Watykanie, a następnie udał się do Moskwy, gdzie uzyskał zapewnienie od Gorbaczowa, że ZSRS nie będzie ingerować w wewnętrzne sprawy Polski. Był to przełomowy moment, symbolizujący koniec epoki sowieckiej dominacji.

Zapamiętaj! 29 grudnia 1989 roku dokonano symbolicznego zakończenia ery PRL - przywrócono historyczną nazwę państwa "Rzeczpospolita Polska" oraz dawne godło z orłem w koronie.

Rok 1989 okazał się przełomowy dla Polski i całego bloku wschodniego. Polski parlament wprowadził fundamentalne zmiany w konstytucji, likwidując zapisy o kierowniczej roli partii komunistycznej i sojuszu z ZSRS. Na wolność wyszedł ostatni więzień polityczny, Józef Szaniawski. Po dekadach ograniczeń Polacy odzyskali swoje podstawowe prawa: wolność słowa, zrzeszania się i przekonań. Była to prawdziwa rewolucja, choć dokonana bez rozlewu krwi - poprzez dialog i kompromis.