Sztuka Starożytnego Egiptu: Historia i Wpływy

Wierzenia Egipcjan

Religia starożytnych Egipcjan była politeistyczna – wierzyli w wielu bogów, którzy często przybierali postacie zwierząt lub hybryd. Bóstwa symbolizowały siły przyrody i ciała niebieskie. Najważniejszym był Re – bóg słońca (w okresie Nowego Państwa zastąpiony przez Amona).

Egipcjanie wierzyli, że osobowość człowieka składa się z sześciu elementów, w tym trzech rodzajów duszy oraz imienia zapisanego i wymawianego. Najważniejsze było jednak ciało, stąd praktyka mumifikacji. Do grobowców wkładano małe figurki zwane uszebti, które miały służyć zmarłemu w zaświatach.

Wiara w życie pozagrobowe była fundamentem kultury egipskiej. Zmarłym towarzyszyły przedmioty codziennego użytku, a narządy wewnętrzne przechowywano w specjalnych naczyniach – urnach kanopskich. Każda z nich miała pokrywę w kształcie głowy różnego zwierzęcia.

💡 Ciekawostka: Wierzenia Egipcjan zmieniły się drastycznie za czasów faraona Echnatona (Amenhotepa IV), który wprowadził kult jednego boga - Atona. Ta rewolucja religijna wpłynęła również na sztukę tego okresu!

Kanon w sztuce egipskiej

Przez cały okres trwania starożytnego Egiptu obowiązywał ścisły kanon modularny określający sposób przedstawiania postaci. Faraonowie i bogowie byli zawsze przedstawiani jako piękni i młodzi, w pozycji stojącej lub siedzącej. Wielkość postaci odzwierciedlała ich znaczenie w społeczeństwie.

Urzędnicy byli przedstawiani bardziej swobodnie, często wykonujący swój zawód. Zwykli ludzie pokazywani byli przy codziennych czynnościach, w ruchu – jak na przykład na malowidle "Kobieta warząca piwo".

Szczegóły kanonu egipskiego

W kanonie egipskim głowa i kończyny były pokazywane z profilu, ale oko i barki przedstawiano frontalnie (en face), a biodra w ujęciu 2/3. Dzięki temu żaden szczegół postaci nie umykał uwadze patrzącego.

Artyści stosowali kanon modularny – dzielili ciało na stałe części na siatce kwadratu. Postać siedząca składała się z 15 części. Postacie w ruchu umieszczano w kompozycji pasowej, co pozwalało na przedstawienie narracji.

Okresy w sztuce egipskiej

Okres Archaiczny (XXXI-XXVIII w. p.n.e.) i Stare Państwo (XXVIII-XXIII w. p.n.e.) to czasy, gdy stolicą było Memfis. Wtedy rozwinęła się monumentalna architektura. Początkowo używano cegły i drewna, później wielkich bloków kamiennych.

W tym czasie powstały słynne piramidy: Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa w Gizie oraz piramida schodkowa Dżesera zaprojektowana przez Imhotepa. Ważnymi zabytkami są też piramida łamana w Dahszur i Wielki Sfinks.

💡 Czy wiesz, że piramida schodkowa Dżesera była pierwszą monumentalną budowlą na świecie wzniesioną całkowicie z kamienia? Jej twórca, Imhotep, był nie tylko architektem, ale także lekarzem i został później czczony jako bóg!

Rzeźba tego okresu przestrzegała ścisłej hierarchii. Do najważniejszych dzieł należą: triada Mykerinosa, posągi Rahotep i Nofret, Skryby, Wójta oraz posąg Chefrena. Malarstwo było ściśle związane z architekturą – słynne są "Gęsi z Meidum".

Od Średniego do Nowego Państwa

Po Pierwszym Okresie Przejściowym (XXII-XXI w. p.n.e.), kiedy konflikty wewnętrzne osłabiły władzę faraonów, nastąpiło Średnie Państwo (XXI-XVIII w. p.n.e.). W architekturze kontynuowano budowę mastab i piramid, choć były mniejsze i liczniejsze.

Rzeźba Średniego Państwa charakteryzowała się większym indywidualizmem rysów twarzy i ekspresją. Przykładem jest posąg Sezostrisa III i relief "Polowanie na dzikie ptactwo". Po Drugim Okresie Przejściowym, podczas najazdu Hyksosów, rozpoczęło się Nowe Państwo $1550-1070 p.n.e.$.

W Nowym Państwie zrezygnowano z budowy monumentalnych piramid na rzecz grobowców drążonych w skałach, szczególnie w Tebach Zachodnich. Powstały słynne nekropolie: Dolina Królów i Dolina Królowych. Rozwinął się też kanon świątyń egipskich.

Do najważniejszych świątyń tego okresu należą: świątynie Ramzesa II w Abu Simbel, świątynia Hatszepsut w Deir el-Bahari, świątynia Amona w Karnaku oraz świątynia Horusa w Edfu. Typowa świątynia egipska miała charakterystyczną strukturę z pylonami, dziedzińcem kolumnowym, salą hypostylową i sanktuarium dostępnym tylko dla kapłanów i faraona.

💡 Zapamiętaj układ typowej świątyni egipskiej: aleja sfinksów → pylony (dwie wieże z bramą) → dziedziniec kolumnowy → przedsionek → sala hypostylowa (kolumnowa) → sala na Barkę → sanktuarium z posągiem bóstwa. Im dalej w głąb świątyni, tym dostęp był bardziej ograniczony!

Okres Amarneński i późniejsze okresy

Okres Amarneński to czas rewolucyjnych zmian za panowania Amenhotepa IV (Echnatona). Faraon wprowadził wiarę w jednego boga – Atona, odebrał kapłanom przywileje i założył nową stolicę. Jego żoną była Nefretete, a synem Tutanchamon, który przywrócił później dawną religię.

Sztuka tego okresu była niezwykle ekspresyjna. Postacie króla i jego rodziny przedstawiano w nienaturalnych kształtach. Z tego okresu pochodzą słynne dzieła: płaskorzeźba Echnatona z żoną i córkami, popiersie królowej Nefretete oraz złota maska Tutanchamona z Doliny Królów.

Po okresach przejściowych nastąpił Okres Późny $664-332 p.n.e.$, który oznaczał stopniowy upadek monumentalnej sztuki egipskiej. Zaczęły ją wypierać obce kanony. W okresie ptolemejskim i rzymskim w Aleksandrii dominowała sztuka hellenistyczna.

W Okresie Rzymskim $30 r. p.n.e. - 641 r. n.e.$ powstały słynne portrety z Fajum – realistyczne wizerunki malowane na drewnie techniką enkaustyki, które wkładano do grobów w miejsce twarzy zmarłego. Charakteryzował je mięki modelunek i realizm.

💡 Portrety z Fajum to niezwykle realistyczne portrety trumienne wykonane w technice enkaustyki (farby z woskiem). Są one uważane za pierwowzór ikon chrześcijańskich i stanowią pomost między sztuką starożytną a średniowieczną!

Złotnictwo i amulety egipskie

Egipcjanie byli mistrzami złotnictwa. Stosowali różnorodne techniki zdobnicze, takie jak inkrustacja (zdobienie powierzchni jednego materiału innym, droższym) oraz emalia (mieszanina minerałów tworząca szklistą powłokę po wypaleniu).

Popularnymi technikami były również: granulacja (ozdabianie przedmiotów drobnymi kuleczkami ze złota lub srebra), filigran (tworzenie ażurowych wzorów z cienkich drucików), rekusowanie (wybijanie wzorów od tyłu) oraz grawerowanie (wykonywanie płytkich ryć).

Ważną rolę w kulturze egipskiej odgrywały amulety o znaczeniu religijnym i magicznym. Najważniejsze z nich to: krzyż egipski (ankh), filar dżety, kolumienka papirusowa, węzeł Izydy, palce Horusa i skarabeusz.

💡 Ankh, egipski krzyż z pętlą, był symbolem życia i nieśmiertelności. Bogowie często trzymali go w dłoniach, a Egipcjanie nosili go jako amulet zapewniający długie życie i ochronę!

Cechy sztuki egipskiej

Architekturę egipską charakteryzuje monumentalizm i budowa według ścisłych kanonów. Typowe dla niej są budowle sepulkralne (mastaby, piramidy, grobowce skalne) oraz kompleksy świątynne z alejami sfinksów, pylonami i kolumnami o różnych głowicach.

Rzeźba egipska tworzyła idealizowane posągi władców przedstawionych frontalnie i w pozie hieratycznej. Stosowano układ pasowy w reliefie oraz ścisły kanon w przedstawianiu postaci.

Architektoniczne elementy stylu egipskiego

W świątyniach egipskich stosowano kolumny z różnymi głowicami – kostkową i papirusową. Malarstwo wykorzystywało układ pasowy i podlegało tym samym kanonom co rzeźba, charakteryzowało się dekoracyjnym opracowaniem z wyrazistym konturem i płaską plamą barwną.

Rozwój kolumny egipskiej

W Okresie Starego Państwa kolumna miała prosty słup o przekroju koła. Z czasem dodano głowicę (kapitel) oraz bazę, aby lepiej rozkładać ciężar stropu. Kolumny zdobiono, formując głowice na kształt liści palmowych lub pąków lotosu.

Stosowano również półkolumny – połówki kolumn zrośnięte z murem. Gzyms był poziomym występem muru naśladującym zwój maty, a fryz – pasem dekoracyjnym o motywach kwitnących trzcin.

💡 Różnorodność kapiteli (głowic) kolumn egipskich odzwierciedlała bogactwo świata roślinnego doliny Nilu. Najpopularniejsze były kapitele papirusowe, lotosowe i palmowe – wszystkie inspirowane miejscową florą!

W Okresie Średniego Państwa pojawiły się nowe formy kolumn, takie jak kolumna protodorycka (o przekroju wieloboku foremnego z kapitelem w kształcie kostki), kapitel hatorycki (ozdobiony głową bogini Hator) i filar ozyriacki (z postacią boga Ozyrysa).

Architektura świątyń Nowego Państwa

W Okresie Nowego Państwa wykształcił się ostateczny schemat budowy świątyń egipskich, które wznoszono według koncepcji architekta Amenchotepa, syna Hapu. Przykładami są świątynia Chonsu w Karnaku i świątynia Horusa w Edfu.

Typowa świątynia tego okresu miała aleję sfinksów prowadzącą od przystani na Nilu do wejścia. Wejście znajdowało się pomiędzy dwiema wieżami (pylonami). Każde następne pomieszczenie było mniejsze i ciemniejsze od poprzedniego.

Dostęp do świątyni był ściśle zhierarchizowany – zwykli ludzie mogli wchodzić tylko na dziedziniec, wyżsi urzędnicy zatrzymywali się w sali kolumnowej, a do sanktuarium z posągiem bóstwa mieli dostęp tylko kapłani i faraon.

💡 Układ świątyni egipskiej odzwierciedlał porządek społeczny i kosmiczny. Im dalej w głąb świątyni, tym przestrzeń stawała się bardziej święta i niedostępna – podobnie jak w hierarchii społecznej, gdzie dostęp do faraona był ściśle ograniczony!